हिन्दी साहित्यमा महावीर द्विवेदीको योगदान

सुवास दीपक

सन् 1857 - देखि भारतीय साहित्यको आधुनिक युग प्रारम्भ भएको मानिएको छ र आधुनिक भारतीय साहित्यको प्रारम्भ पनि प्राय: यसै कालको छेउछाउ हुन्छ। आधुनिक हिन्दी साहित्यलाई इतिहासकारहरूले चारवटा खण्डमा विभाजित गरेका छन्। सुरुका 11 वर्ष एक प्रकारले परिवर्तनको भूमिकाको रूपमा मानिएका छन्। 1. भारतेन्दु अथवा पुनर्जागरण युग (1868 - 1893), 2. द्विवेदी युग (1893 - 1918), 3. छायावाद युग (1918 - 1937) तथा 4. समसामयिक काल 1937 - देखि।

उत्तर - मध्यकालमा जीवनका मूल स्रोतबाट हिन्दी कविताको सम्बन्ध विच्छिन्न भएको थियो र त्यो एक प्रकारले विलासको साधन बन्न पुगेको थियो। भारतेन्दु हरिश्चन्द्र (1849 - 1882) - को दृष्टि, जो हिन्दी प्रदेशमा पुनर्जागरण आन्दोलनको नेतृत्व गरिरहेका थिए, यसतर्फ गयो र तिनले कवितालाई विलासको परिधिदेखि निकालेर सामाजिक - राष्ट्रिय जीवनको मुक्त वातावरणमा ल्याइपुऱ्याइदिए। भारतेन्दुले हिन्दी साहित्यमा आधुनिक दृष्टिको उन्मेष गरे र यसैकारण आधुनिक युगको प्रवर्तकको श्रेय़ उनैलाई जान्छ।

यस आधुनिक दृष्टिको उन्मेषलाई निरन्तरता दिए आचार्य महावीर प्रसाद द्विवेदीले।

द्विवेदी युगमा खड़ी बोली आफ्नो विकासको प्रारम्भिक चरणमा थियो। हिन्दी गद्यको वास्तविक सूत्रपात 19 औं शताब्दिमा भयो। 19 औं शताब्दिको प्रथम चरणमा भारतमा अङ्ग्रेजहरूको आधिपत्य स्थापित भइसकेको थियो। यस शताब्दीमा अङ्ग्रेजहरूसित सम्पर्क स्थापित हुँदा भारतवासीहरू तिनीहरूका राजनैतिक, सामाजिक, धार्मिक विचारहरूसित परिचित भए र तिनीहरूमा राजनैतिक, सामाजिक तथा धार्मिक सुधारहरूको चेतना जागृत भयो।

आचार्य महावीर प्रसाद द्विवेदी एकजना यस्ता रचनाकार हुन् जसले हिन्दी भाषा र साहित्यलाई तद्युगीन अराजकतादेखि निकालेर निश्चित दिशा र व्यवस्था प्रदान गरे। तिनले हिन्दी त्यसलाई परिष्कृत गर्नका साथसाथै खड़ी बोली हिन्दीलाई कविताको क्षेत्रमा प्रतिष्ठित गरे। लेखक, भाषा - शिक्षक, सुधारक, हिन्दी भाषा प्रचारक, सम्पादक, आलोचक, निबन्धकार आदि अनेकौं भूमिकाको एकैसाथ निर्वहन गर्ने द्विवेदीले हिन्दी भाषा र साहित्यको उन्नयन गरे।

आचार्य द्विवेदीको जन्म सन 1864 - मा उत्तर प्रदेशको रायबरेली जिल्लाको दौलतपुर गाउंमा भएको थियो। 21 दिसम्बर 1938 - का दिन रायबरेलीमै तिनको चोला उठ्यो। कर्मठता, अनुशासनप्रियता आदि गुणहरूले तिनका व्यक्तित्वलाई विशिष्टता प्रदान गरे। यी गुण तिनका रचनाहरूमा विद्यमान छन्।

साहित्यिक जीवनमा द्विवेदीको प्रवेश सन् 1903 - मा 'सरस्वती' पत्रिकाका सम्पादकको रूपमा भयो। आचार्य द्विवेदीको भाषा संस्कारसम्बन्धी अभियानलाई पूरा गर्नमा यस पत्रिकाले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। सन् 1920 - सम्म 'सरस्वती' पत्रिकाको प्रकाशन गरेर आचार्य द्विवेदीले सम्पादन कलाको आदर्श उपस्थित गरे।

सन् 1900 - मा 'सरस्वती' - का सम्पादकको रूपमा तिनी आलोचना क्षेत्रमा अवतरित हुन्छन्। तिनी कवि तथा लेखकहरूका सामान्य त्रुटिको पनि आलोचना गरिदिन्थे। तिनको उद्देश्य हिन्दी भाषा र साहित्यका समस्त विधाहरूलाई सशक्त बनाउनु थियो। यसका साथसाथै तिनको चेतना आदर्श - समन्वित राष्ट्रियताले पनि अनुप्राणित थियो। तिनी श्रृँगारी रसिकताका विरोधी थिए। आलोचकका रूपमा तिनको कुन दृष्टिले बढ़ी महत्व छ भने तिनले हिन्दी काव्यलाई ऋँगार - रसिकताको पासोबाट मुक्त गरेर त्यसलाई जातीय आदर्श एवं राष्ट्रियताका मार्गमा हिँड्न बाध्य गरिदिए। यसको परिणामस्वरूप हिन्दी साहित्यले एउटा नयाँ दिशाबोध ग्रहण गऱ्यो।

आचार्य द्विवेदीद्वारा रचित मौलिक साहित्यको विशाल भण्डार उपलब्ध छ। साहित्यिक उपलब्धिहरूका रूपमा तिनका मौलिक र अनूदित प्रकाशित रचनाहरूको सङ्ख्या 80 - भन्दा अधिक छ। ती हुन् -

पद्य (मौलिक)

देवी - स्तुति शतक, कान्यकुब्जावलीव्रतम, समाचार पत्र सम्पादक स्तव:, नागरी, कान्यकुब्ज - अबला - विलाप, काव्यमंजूषा, सुमन, द्विवेदी काव्य माला., कविता - कलाप।

अनूदित

विनय विनोद, विहारवाटिका, स्नेहमाला, श्रीमहिम्न स्त्रोत, गंगालहरी,

ऋतुतरंगिणी, कुमारसम्भव - सार। भासिनी विलास, अमृत लहरी, बेकन - विचार - रत्नावली, शिक्षा, स्वाधीनता, जल - चिकित्सा, हिन्दी महाभारत, रघुवंश, वेणी संहार, कुमार संभव, मेघदूत, किरातार्जुन, प्राचीन पंडित और कवि, आख्यायिका सप्तक।

गद्य (मौलिक)

हिन्दी शिक्षावली तृतीय भाग की समीक्षा, वैज्ञानिक कोश, नाट्यशास्त्र, विक्रमांकदेव चरित चर्चा, हिन्दी भाषा की उत्पत्ति, सम्पत्ति शास्त्र, कौटिल्य कुठार, कालिदास की निरंकुशता, वनिता विलाप, औद्योगिकी, रसज्ञ रंजन, कालिदास और उनकी कविता, सुकवि संकीर्तन, अतीत स्मृति, साहित्य संदर्भ, अदभुत आलाप, महिलामोद, आध्यात्मिकी, वैचित्र्य चित्रण, साहित्यालाप, विज्ञ विनोद, कोविद कीर्तन, विदेशी विद्वान्, प्राचीन चिह्न, चरित चर्चा, पुरावृत्त, दृश्य दर्शन, आलोचनांजलि, समालोचना समुच्चय, लेखांजलि, चरित्र - चित्रण, संकलन।

सम्पादक, निबन्धकार आलोचकका रूपमा आचार्य द्विवेदीलाई अपार ख्याति प्राप्त भयो। रचनात्मक साहित्यको अपेक्षा भाषा र साहित्यका लागि गरिएको आचार्य द्विवेदीको रचनात्मक कार्य बढ़ी ऐतिहासिक महत्वको छ।

वास्तवमा भन्ने हो भने आचार्य द्विवेदीको आचार्य तथा मार्ग निदेशक रूप नै हिन्दी साहित्यमा तिनको वास्तविक चिनारी हो। साहित्य साधनाको अपेक्षा तिनी युग निर्माणप्रति बढी प्रयत्नशील रहे। तिनले समसामयिक लेखकहरूलाई भाषा संस्कारका साथसाथै अभिनव विषय र हिन्दी साहित्यका विभिन्न विधाहरूको ज्ञान प्रदान गरेर तिनीहरूको मार्गनिदेशन गरे। राष्ट्रकवि मैथिलीशरण गुप्त, डा. गोपालशरण सिंह, पं. अयोध्या सिंह उपाध्याय, श्रीधर पाठक स्नेही, सत्यनारायण कविरत्न आदि अनेक कवि र गद्यकारहरूले द्विवेदीबाट भाषागत प्रेरण र शिक्षा पएर आफ्ना रचनाहरूलाई सशक्त र व्यवस्थित रूप प्रदान गरे।

आचार्य महावीर प्रसाद द्विवेदी हिन्दीका यस्ता कर्मयोगी थिए जसले आफ्नै कठोर परिश्रम तथा सजग प्रयासहरूद्वारा खड़ी बोलीलाई शक्ति - सम्पन्न बनाए। साहित्यलाई विविधता र अभिनवतातिर अग्रसर गरे। पत्रकारिताको मार्ग प्रशस्त गरे।

द्विवेदी प्रकृति र व्यवहार दुवैले सुधारवादी थिए। तिनले अत्यन्त सतर्क भावले काव्यको विषय - वस्तु तथा माध्यम भाषाको परिमार्जनको प्रयत्न गरे। परिणामस्वरूप हिन्दी कविताको नैतिक स्वर गम्भीर हुन थाल्यो र भाषाको स्वरूप स्वच्छ, शुद्ध तथा परिनिष्ठित बन्दै गयो। तिनले ब्रज भाषा बनाम खड़ी बोलीको विवादलाई समाप्त गरेर कविता र गद्यको भाषाको अस्वाभाविक भेदलाई मेटाइदिए।

भारतेन्दु कालमा हिन्दीको प्रचार र प्रचारका साथसाथै साहित्यका विविध विधाहरू पनि प्रचलित भएर सम्पन्न बन्नसके तर गद्य अझै पनि अपरिमार्जित र अशुद्ध नै थियो। यस अभावपट्टि सर्वप्रथम महावीर प्रसाद द्विवेदीको दृष्टि पऱ्यो। भाषा परिष्कारका लागि तिनका समक्ष अनेक समस्याहरू थिए। भाषासम्बन्धी अराजकता अत्यधिक विषम थियो। हिन्दीका अनेक रूप थिए - पूर्वी बोली, ब्रज, अवधी, बुनदेलखण्डी आदि। यी सबै बोलीहरूका शब्दहरू नि:संकोच प्रयुक्त हुन्थे। यसले गर्दा अराजकता उत्पन्न भइरहेको थियो। द्विवेदीले यसलाई हटाइदिए। अर्को समस्या व्याकरणको थियो। द्विवेदीले 'सरस्वती' पत्रिकाको माध्यमद्वारा यस समस्याको पनि सशक्त ढङ्गले समाधान निकाले।

आचार्य द्विवेदीले प्राय: सबै विधामा लेखे। तिनको विशिष्ट योगदान गद्य विधाको परिष्कारमा देखिएको छ। तिनले भाषालाई संस्कार प्रदान गरे र त्यसलाई भावाभिव्यञ्जनको शक्तिले समन्वित गरे र आफ्नो समयका लेखकहरूलाई शिष्ट, संस्कृत एवं व्याकरणसम्मत भाषामा विचारलाई व्यक्त गर्ने प्रेरणा दिए। तिनी निबन्धलाई आदर्श मान्ने गर्थे। यसै कारण तिनले निबन्ध लेखनमा बेकनको आदर्शलाई प्रमुखता दिए। तिनले बेकन विचार रत्नावली लेखेर बेकनका निबन्धहरूको अनुवाद पनि गरे। आलोचनात्मक साहित्यिक निबन्धको सूत्रपात द्विवेदीका निबन्धबाट नै हुन्छ। कविता, कवि और कविता, कवि कर्तव्य, उपन्यास, नाटक, कवियों की उर्मिला विषयक उदासीनता - प्रभृत्ति साहित्यिक निबन्धहरूमा पनि तिनले अत्यन्त साधारण एवं सरल शैली अवलम्बन गरेका छन्। तिनले केही यस्ता निबन्ध पनि लेखेका छन् जसमा सरसता, रोचकता र भावमयताका साथसाथै आत्मीयता पनि झल्किन्छ।

हिन्दी भाषाको शब्द - ढिकुटीलाई समृद्ध तुल्याउन आचार्य द्विवेदीको योगदान ऐतिहासिक  महत्वको छ। त्यसताका हिन्दीको शब्द- भण्डार यति न्यून थियो कि त्यसद्वारा सबै भावहरूको अभिव्यक्ति हुनसक्तैनथियो। शब्द - भण्डारलाई सम्पन्न बनाउन तिनले अङ्ग्रेजी, बंगला, मराठी आदि भाषाहरूको सहयोग प्राप्त गरे। विज्ञान, समाजशास्त्र, मनोविज्ञान, व्यापार आदिबाट सम्बन्धित लेखहरूका लागि तिनी अङ्ग्रेजी शब्दहरूको हिन्दीमा अनुवाद गर्थे अथवा नयाँ शब्द अङ्ग्रेजी शब्द अथवा वाक्यहरूका आधारमा निर्माण गर्थे। बंगला, संस्कृत, मराठीबाट पनि तिनले शब्द पैंचो लिएर हिन्दीको शब्द - भण्डारलाई सम्पन्न बनाए। उर्दू, अरबी, फारसीका अनेकौं शब्द पनि हिन्दीमा शामिल गरिए।

आज हिन्दीको जुन मानक स्वरूप गत एक शताब्दिदेखि विकसित भयो, त्यसको निर्माणमा आचार्य महावीर प्रसाद द्विवेदीको स्मरणीय योगदान रहेको छ। हिन्दी आज एउटा अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको रूपमा विकसित भइसकेको भाषा हो। विश्व - साहित्यमा जुन - जुन नवीन विधाहरूको सिर्जना हुँदै आएको छ. त्यसलाई हिन्दीले सहजताका साथ आत्मसात गरेको छ।

(दिसम्बर 2011)

 च्याखुङ स्कूल - मेरा पुराना संस्मरणहरू

बी.बी. गुरुङ

गिरिराज हिमालयको काखमा अवस्थित सुन्दर एवं शान्त सिक्किम राज्यको पश्चिम जिल्लामा एउटा श्यामल गाउँ छ, जसको नाम हो च्याखुङ। त्यही गाउँमा मेरो जन्म भएको थियो, आजभन्दा 75 वर्षअघि।

च्याखुङ शब्दको अर्थ मलाई थाहा छैन, तर यस शब्दको यी शब्दमा अर्थ लगाउँछु - त्यो गाउँ, जहाँ लेप्चा, भोटिया तथा नेपाली समुदाय बिहेका जन्ती र मर्दाका मलामी भएर नङ र मासु झैं मिलेर बसेका छन्।

यस गाउँमा साम्प्रदायिक सद्भावना, भाइचारा एवं धार्मिक सहिष्णुता शिखर छोएको छ। गुम्बा छन्, मन्दिर छन्, गिर्जा घरहरू यहाँ समग्र सिक्किमको नै विशेषता रहेको छ, सर्वधर्म समवाय।

मेरो गाउँलाई म एक ओजस्वी गाउँ भनी दाबी गर्न हिच्किचाउँदिनँ, किनभने यस गाउँले सिक्किमको इतिहासलाई महिमामय बनाउने अनेक विभूतिहरू जन्माएको छ। सिक्किमले पाएका पाँच मुख्यमन्त्रीमध्ये दुइजना यसै गाउँका उत्पादन हुन्। सिक्किमका प्रथम मुख्यमन्त्री काजी ल्हेन्डुप दोर्जी खाङ्गसार्पा तथा यी पङ्क्तिका लेखक बी. बी. गुरुङ त्यस पदबाट विभूषित भएका छन्। यहाँ अनेक बुद्धिजीवी, विद्वान, राजनीतिज्ञ, शिक्षाप्रेमी, समाजसेवी, धर्मगुरु, दक्ष राजनीतिज्ञ, डाक्टर इञ्जिनियर, कृषि अधिकारी, वन अधिकारी, प्रहरी अधिकारी आदिको प्रादुर्भाव भएको छ। अनेक यस्ता बुद्धिजीवीहरू राज्यको सेवामा तत्परतापूर्वक सेवा प्रदान गरिरहेका छन्।

यो गाउँ आज एउटा गाउँको रूपमा सीमित छ, तर पहिले यो एक स्वतम इस्टेट थियो। इस्टेटको शासन व्यवस्था एक उच्चपदस्थ अधिकारीले सम्हाल्ने गर्थ्यो। अड्डा, अदालत, प्रशासन कर्मचारी, मण्डल, कारवारी आदि इस्टेटको व्यवस्था सम्हाल्थे त्यस इस्टेटको सीमा जूमदेखि लिई सोरेङसम्म फैलिएको थियो।

सिक्किम एक राजतान्त्रिक देश थियो। प्राचीनकालका राजतन्त्र अनुदार हुन्थे। यहाँ त झन राजतन्त्रबाहेक अर्को अझ बड़ी अनुदार तन्त्र थियो, जसको सिक्किमको वास्तविक सत्ता सम्हाल्यो, त्यस सत्तालाई काजी - ठिकादारीतन्त्र भनिन्थ्यो। देशमा 52 काजी ठिकादार थिए। तिनीहरूलाई जमिन्दार भन्दा हुन्छ। उत्तर सिक्किमलाई छोडी अन्य जिल्लामा त्यो अनुदार तन्त्रले आफ्नो जमिन्दारीभित्र आफ्नै शासन चलाउँथे। उनीहरू अड्डा - अदालत, प्रहरी, मण्डली, कारवारी आदि थिए। उनीहरूका एकाधलाई छोडी ती काजी - ठिकादार पूर्णतया सामन्तवादी थिए। पुराना जमिन्दारहरू आफ्ना रैती शिक्षित हुन् टाठा - बाठा भई आफ्नो देशलाई समयोचित विकासले परिपूर्ण पार्ने काममा सहयोही बनून्, सुखा, समृद्धशाली बनून् भनी चिताउँदैनथे। उनीहरूको एउटै लक्ष्य हुन्थ्यो रैतीहरूको जमेर शोषण, दोहन गर्नु, शिक्षा प्रचार नगर्नु इत्यादि। रैती शिक्षित बने आफ्नो मनपरी तन्त्रका जरा मक्किएर त्यो तन्त्र ढल्छ भन्ने मन्त्र उनीहरूले बुझेका थिए। त्यही नीतिलाई काममा लगाउनाले आफ्नो साँधसीमानाको दार्जिलिङ जिल्ला शिक्षाको आलोकले झल्लमल्ल भइसक्दा यहाँ भने जनतामा अन्धकार व्याप्त थियो। ठूला - ठालूहरू आफ्ना छोरा - छोरीलाई बाहिर लगी पढाउँथे आफ्नै देशभित्र शिक्षालय खोले रैतीका सन्तान शिक्षित हुन्छन् र ती शिक्षित भए कुनै दिन हामीमाथि आपतको वज्र खस्नेछ भनी शिक्षा प्रचारको क्षेत्रमा उनीहरू मौन भई बसेका थिए।

साना मानिसले चाहेर पनि आफ्ना छोराछोरीहरूलाई सिक्किमबाहिर पढाउने काम गर्दैनथे। त्यसको पनि कारण थियो। छोराछोरीलाई बाहिर लगेर पढाएर ती अभिभावकहरूलाई काजी - ठिकादारहरूले उठी सुख न बसी सुख गराउँथे। त्यति निहुँमा कतिले त देश नै छोडी भाग्नु परेका अनेक कथा पनि छन्।

सिक्किममा सरकारले खोलेको प्रथम स्कूल हो सर टी.एन हाइ स्कूल - 1925। यस तथ्यले बताउँछ. यहाँका अनुदार शासकहरूको शिक्षाप्रति कतिसम्म प्रेम थियो। छिमेकी दार्जिलिङ जिल्लामा सन्तपाल, सन्त जोसेफ, सन्त माइकल र दार्जिलिङ, एस.यू.एम.आइ, सन्त जोसेफ र कन्या पाठशाला, सन्त अगस्टिन कालिम्पोङभरि र सन्त जर्जेस पेदोङजस्ता प्रसिद्ध शिक्षालय खुलिसकेका थिए।

सरकार शिक्षा प्रचारको लोभमा अनुदार भए पनि देशभित्र पसी शिक्षालय खोल्छु भनी आउने कतिपय इसाई मिशनरीहरूलाई भने परमांगी दिएको पाइन्छ। ती मिशनरीहरूमध्ये सर्वप्रथम शिक्षालय खोलेको इतिहास सन् 1880 - मा शुरु हुन्छ जब एक फिनिश  (फिनल्याण्डको) मिशनले मंगन, खाम्दोङ र साङमा गरी तीनवटा प्राथमिक पाठशाला खोली अनुदार शासकहरूलाई खबरदार रहने चेतावनी दिएको थियो।

त्यसको लगत्तै चार वर्षपछि दार्जिलिङ जिल्ला शिक्षाको उज्यालो स्कटिश मिशन सिक्किम पस्छ र एकै सालभित्र 10 वटा प्राथमिक पाठशाला खोलिदिन्छन् रिनाक, पाचेखानी, पाकिम, नामथाङ, सदाम, तुरुक, दामथाङ, वक, च्याखुङ र सोमबारेमा। सरकारी स्कूल खोल्ने प्रक्रिया त सन् 1950 - पछि शुरु हुन्छ।

मिशनेरीहरू शिक्षा प्रचारका साथै धर्म प्रचारमा पनि लगिपरेका थिए। त्यही देखेर हुनसक्छ, गाउँ च्याखुङका एकजना बौद्ध धर्मगुरु सिक्किममा विद्याको उज्यालो भर्ने संकल्प लिई मैदानमा उत्रिन्छन्। ती सन्तको नाम थियो - काजी फाग छिरिङ। ती थिए सिक्किमका दुई इतिहास पुरुष फुदेङ लामा जो देवानका वंशज अथवा सिक्किमका प्रथम मुख्यमन्त्री एल.डी. काजी खाङसार्पाका जेठा दाजु थिए। काजी फाग छिरिङ सुपठित थिए। तिनी धर्मपरायण व्यक्ति थिए। जवानीमा नै तिनी सिलोन (वर्तमान श्रीलङ्का) गई बौद्ध धर्मको गहन अध्ययन गरी त्यहींको बौद्ध सम्प्रदायका धर्मगुरु बनी फर्केका थिए। फर्केर आएपछि तिनले सर्वप्रथम दार्जिलिङको भोटे बस्तीमी वाई.एम.बी.ए. (Youngmen Buddhist Association) खोली एउटा प्राथमिक पाठशाला साथै एउटा छात्रावास पनि बनाइदिएका थिए। त्यस छात्रावासमा बसी दार्जिलिङका विविध स्कूलमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीहरूलाई नि:शुल्क बस्न दिइन्थ्यो।

श्रीलङ्काबाट फर्केपछि उनले आफ्नो नाम परिवर्तन गरी अर्को नाम राखेका थिए - एस. के. जेनिरोसा। त्यसपछि उनको त्यही नाम चवन चल्तीमा आएको थियो।

च्याखुङ इस्टेटमा स्कटिश मिशनले 1884 - मा एउटा प्राथमिक पाठशाला खोली विद्याको प्रचार गर्न थालेको कुरो पहिल्यै निवेदन भइसकेको छ। त्यो स्कूल सन् 1884 - देखि 1933 - सम्म चलेको थियो। त्यसपछाडि, किन हो, मिशनले त्यस स्कूललाई अरू नचलाउने निर्णय गरी बन्द गर्न सुरसार गर्छन्। यस कुराले शिक्षीप्रेमी जेनिरोसालाई दुखित तुल्याउँछ। उनी मिशनका हर्ताकर्तासँग भेट गरी त्यस स्कूलको व्यवस्थालाई यथावत् राख्ने प्रबन्ध मिलाउँछन्। त्यसै स्कूलको बिगोलाई मासिन नदिई त्यसको स्वामित्व आफ्ना हातमा लिन्छन्। स्कूलको रेकर्ड हातमा लिई स्कूल मात्र आफ्नो घरमा सारी चलाउन थाल्छन्। यसरी च्याखुङ स्कूलको इतिहास आजको मितिमा 129 वर्ष पुगेको देखिन्छ।

सन्त जेनिरोसा एक सुपठित विद्वान मात्र थिएनन्, सङ्गठनात्मक काममा पनि माहिर थिए। उनले च्याखुङ स्कूलको विकासका निम्ति जसरी सङ्गठन जुटाई काम गरेका छन्, उनले आफ्नै हस्ताक्षरमा राखिछाडेको एक मोटो र बलियो रेजिस्टरको अध्ययन गर्दा थाहा लाग्छ। त्यस रेजिस्टरमा 1924 - देखि 1974 - सम्मका स्कूलको कार्यकारिणी समितिका सभा विवरण (मनट) अङ्कित छन्।

त्यस मिनट बहीमा पाइने प्रथम विवरण सभा विवरण नभई स्कूलको संक्षिप्त विवरण अङ्कित छ। त्यस विवरणलाई जस्ताको तस्तै यहाँ दिइन्छ। विवरण यस किसिम छ -

The Chakung village school was opened by me in 1934 for the benefit of giving primary education to the village boys and girls of Chakung estate. Master Norgey Tshering was appointed the incharge of the school at the monthly pay of Rs. 25/- and the expenses was borne by me from my own pocket. A general subscription was started to meet the expenses of the school by Babu Ram Prasad Ram, the then mulstiar of the estate, who has subsequently realized a few hundred of rupees from the genera; public. But it was regrettable that nothing is paid to me from the fund till now to meet the expenses and it is said that the money is kept in deposit with the manager Rai Sahib Rhenock Kazi, who has not yet paid the amount of the school. From the last February 1935, since the school was reopened, the teacher's pay had been paid by me from the fund of the Young Men's Buddhist Association with the head office at Bhutia Busty, Darjeeling from the months of June 1935. Master Norgey Tshering's had been increased to Rs. 30/- per month as he had to arrange his own fooding mess which upyo May he was getting free from me in addition to Rs. 25/- per month. An Assistant teacher also had to be appointed to felicitate the speedy progress of the children and accordingly Mr. Chandra Nahadur Gurung was appointed as assistant teacher from March, 1935 to 31st July at the monthly pay of Rs. 19/- but for want of fund his service had to be disposed with. And thanks is due to mandal Deoprasad Girung who did not accept the full pay of the service rendered as assistant teacher. The number of the children are now about 30, both boys and girls and the class ranks from standard VI to Infant classes and the progress of the  children also going on smoothly but now the difficulty to meet the expenses of this school, therefore, I appeal to the Durbar for grant of an aid and to the general public, all the mondals, karbaris and all others of the estate to enroll themselves as members of the school and subscribe monthly Rs. 14/- by each member to up keep the school and to meet further establishment charges. An account will be opened in a bank for the school fund and a cashbook account will be kept for the receipts and expenditures. A printed receipt will be issued for receipts.

S.K. Jinarosa

(Kazi Phag Tshering)

Chakung, the 2nd September, 1935

प्रस्तुत विवरणले च्याखुङ स्कूलको नयाँ व्यवस्थापना 1934 - देखि शुरु भएको र बीचमा स्कूलको व्यवस्थालाई सुदृढ गराउन नियोजित ढङ्गले धेरै काम भइसकेको कुरो स्पष्ट गराएको छ। स्कूलमा विद्यार्थीहरूको सङ्ख्या 30 मात्र किन नहोस्, क्लास भने छैटौं कक्षासम्म थिए। यसले स्पष्ट हुन्छ, स्कूल शुरुदेखि नै मिडल स्कूल थियो। प्राप्त सभा बही (मिनट बुक) - मा स्कूलको व्यवस्था मिलाउन प्रथम सभा बसेको छ भने 3 सेप्टेम्बर, 1935 - का दिन बसेको विवरण अंकित छ। तर जहाँसम्म लाग्छ, त्यसभन्दा एक वर्ष पूर्व नै स्कूल चल्न थालेको हुनाले त्यस्ता सभा पहिले पनि धेरै भइसकेको हुनुपर्छ। पहिले भएका सभा विवरण उक्त बहीमा परेको छैन।

3 सेप्टेम्बरको सभा ए. के. जेनिरोसाको सभापतित्वमा बसेको छ र पारित प्रस्तावमध्ये प्रथम प्रस्ताव उदारमना सन्तले आफ्नो गाउँका छोरा - छोरीको कल्याणको कामना गरी मिशेनरीहरूले अलपत्र छाडी हिंडेको स्कूललाई मर्न नदिई जीवनदान गरेकोमा आभार व्यक्त गरिएको छ।

नम्बर 2 प्रस्ताव: यस प्रस्तावले इस्टेटका जम्मै मण्डल, कारबारी तथा आमजनतालाई स्कूल सञ्चालन समितिका सदस्य बनी प्रति महिना 4 आनाको दरले सदस्य शुल्क भुक्तान गरिदिन आह्वान गरिएको छ।

प्रस्ताव नं. 3: यस प्रस्तावमा स्कूलको उचित व्यवस्था मिलाउन राजदरबारको सहयोग मभई नहुने ठम्याई कतिपय विषयलाई लिई राजदरबारसँग कुरा गर्न जाने निर्णय गरिएको छ। ती कुरा छन् (1) स्कूल सञ्चालन गर्न अनुदान माग्ने, (2) स्कूल भवन निर्माण गर्न धडेरी माग्ने, (2) स्कूल भवन निर्माण गर्न चाहने रकमका लागि अनुरोध गर्ने र (4) विद्यार्थीहरूको कृषि फार्म बनाउन 15 - देखि लिई 29 ऐकर जमीन माग्ने।

प्रस्ताव नं. 4 : यस प्रस्तावमा स्कूलको सञ्चालन गर्न कार्यकारिणी समिति गठन गरिएको छ। सभापति बनाइएका छन् इस्टेटका मेनेजर राय साहिब रिनाक काजी, उपसभापति एस. के. जेनिरोसा, सचिव एस. के. जेनिरोसा नै, सहसचिन बिर्खबहादुर गुरुङ र मास्टर एन. जी. छिरिङ छन्। सदस्यहरू तीनजना मात्र छानिएका छन्। ती छन् - रामसिंह, धनपतराय र कर्मा छिरिङ। यहाँ एउटा अनौठो कुरो के छ भने एस.के. जेनिरोसा उपसभापति हुनका साथै सचिव पनि बनाइएका छन्।

अन्य प्रस्तावमा प्रमुख छन् स्कूल फण्ड ब्याङ्कमा राख्ने, क्याश बुक राखी हिसाब - किताब राम्ररी भर्ने, रसिद बुक छाप्ने, तीन - तीन महीनाको अवधिमा सञ्चालन समितिको बैठक राख्ने आदि विषय छन्।

अर्को एउटा प्रस्तावमा समितिको संविधान तय गरिएको छ। अन्तिम प्रस्ताव छ पूजाको बिदाभित्र एउटा आम सभा डाकी स्कूलको द्रुत विकासका योजनाहरू तय गर्ने निर्णय लिइएको छ।

सभा विवरण बहीका पृष्ठ 7 र 8 - मा जम्मा 63 जना मानिस मानिसको हस्ताक्षर उपलब्ध छन्, तर त्यो काम कुन विषयमा गरिएको छ, विवरण उपलब्ध छैन। ती नामहरूमा सभापति र सचिवका हस्ताक्षर परेका छैनन्।

गाउँमा स्कूल भर्खरै मात्र खोलिएको भए पनि 64 जनामध्ये सबैले हातले हस्ताक्षर दिएका छन्, बुढीऔंलाको छाप कसैले लगाएका छैनन्, भलै अक्षर टेडामेडा किन नहुन्, 7.9. 1935 - का दिन बसेको स्कूलको कार्यकारिणी समितिले श्रेणी - श्रेणीका विद्यार्थीहरूले तिर्नुपर्ने शुल्क तय गरिएको छ। शिशु श्रेणीका निम्ति शुल्क मिनाह गरिएको छ। शुल्कको दर हेर्दा समितिले ज्यादै उदारतापूर्वक निर्णय लिएको स्पष्ट हुन्छ। प्रथम श्रेणीलाई एक पैसादेखि लिएर षष्टम श्रेणीमा पुग्दा शुल्क 8 आना पुरेको छ।

22.12.1935 - को दिन समितिको अर्को बैठक बसेको छ, जसको सञ्चालन गर्न उपसभापति अनुपस्थित रहेकोमा अर्कै एक सदस्यलाई सभापति बनाई काम चलाइएको विवरण दिइएको पनि सभापति बनाइएको थियो त्यसको बयान छुटेको छ। त्यस दिनको बैठकको किन आवश्यकता पऱ्यो भन्ने कुरो विचारणीय छ। एस.के. जेनिरोसा त्यस समय कलकत्तामा हुन्छन्। उनले त्यहाँबाट हिसाब - किताब राम्ररी राख्ने आदेश दिई निकै कडा पत्र लेखेका हुन्छन्। समितिले सभा डाकी हिसाब - किताबको फाँटवारी तयार पारी एउटा लामो पत्रमा त्यस विवरणलाई हाली कलकत्तामा पठाउने काम भएको छ। पत्रको समाप्तिमा लेखिएको छ - Your most obedient servants - यसले बुझिन्छ, एस. के. जेनिरोसाको प्रभाव कतिसम्म प्रखर थियो।

त्यस सभामा सञ्चालन समितिमा रामजीवन र लालसिंहलाई समितिको सदस्यका रूपमा चुनिएको पाइन्छ।

24.4.1936 - मा एस. के. जेनिरोसाको सभापतित्वमा बसेको सभामा एउटा विशेष शुभ सन्देश दिएको पाइन्छ। त्यो के छ भने मार्च, 1936 - देखि च्याखुङ मिडल स्कूललाई दरबारद्वारा मान्यता दिई च्याखुङ इस्टेटलाई जिम्मा दिइएको छ।

त्यस सभाबाट स्कूलले सप्तम श्रेणी पनि शुरु गरेको सूचना पाइन्छ र त्यस श्रेणीको शुल्क प्रति महिना 1 रुपियाँ ठहर गरिएको छ। शिशु श्रेणीलाई पहिला निशुल्क शिक्षा प्रदान गर्ने प्रावधान भए पनि त्यस सभाले शुल्क लगाउने निधो गरेको छ।

अर्को प्रस्तावअनुसार एकजना थप शिक्षकको खाँचो परेको कुरो बताई इस्टेटका मेनेजरलाई थप 20 रुपियाँको निम्ति निवेदन गरिएको छ। अर्को एक प्रस्ताव सञ्चालन समितिलाई थप सदस्यहरू भर्ना गरी व्यापक बनाइएको छ। थप सदस्यहरूको नामावली यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ -

काजी ल्हेन्डुप दोर्जी, मालचन्द, शेरबहादुर, रामबहादुर, रामजीवन प्रसाद, अजबसिंह छेत्री, मण्डल त्रिलोक सिंह, लालमान, कनैलाल, केशर बहादुर र अंगबीर सुब्बा।

प्रत्येक सदस्यलाई एक - एकवटा रसीद बुक दिई नयाँ सदस्यहरूलाई सदस्य शुल्क उटाउने आदेश दिइएको छ।

14.10 1936 - को सभाले मिम्छो लेप्चालाई सह शिक्षकको रूपमा 15 रुपियाँको मासिक वेतनमा नियुक्ति दिन्छ। 31.1.1938 - को सभाले मिम्छो लेप्चाको वेतन रु. 20 गराइन्छ।

प्राय: प्रत्येक बैठकमा समितिले स्कूल भवन निर्माण गर्न तथा अनुदान बढाइमाग्न राजदरबारमा अनुरोध गर्ने प्रस्ताव लिएको पाइन्छ। त्यसै दिनको सभाले प्रत्येक तीन महिनामा स्कूल फण्डका निम्ति सोरेङ बजारमा चिट्ठा उडाउने निर्णय लिएको पाइन्छ। यसका अतिरिक्त सभामा सञ्चालन समितिमा थप सातजना सदस्यलाई नियुक्ति दिइएको पाइन्छ। ती सदस्य छन् - (1) काजीलाल प्रधान, (2) मनोरथ, (3) देवदत्त ब्राह्मण, (4) राइटर लेण्डुप दोर्जी, (5) कारबारी जैबीर, (6) कारबारी निमछिरिङ, (7) कारबारी अगमसिंह।

7.8. 1938 - को सञ्चालन समितिको बैठकले वाई.एम. बी. ए. दार्जिलिङलाई अनुदान बहाल गरिदिन अनुरोध गर्ने निर्णय लिएको देखिन्छ। स्मरणीय छ च्याखुङ स्कूल र वाई. एम. बी. ए. - का सचिव एस. के. जेनिरोसा नै थिए। स्कूलमा जब जब आर्थिक संकट आइलाग्छ त्यो संकट वाई.एम.बी.ए. - ले टारिदिन्छ।

बीचमा फण्डको अभावले सञ्चालन समितिलाई आपद परेको देखिन्छ। वाई.एम. बी.ए. - ले अनुदान रोकिदिनु तथा दरबारबाट पाउनु पर्ने अनुदान नआइपुगेकाले दरबारबाट सहयोग राशि नपाइञ्जेल शिक्षकलाई बढाइदिएको रु. 5 काटी पुरानै दरबन्दी मात्र दिने निर्णय लिएको पाइन्छ।

26 जुलाई, 1940 - मा बसेको समितिको बैठकमा तेस्रा शिक्षकको रूपमा डुकसिंह लेप्चालाई रु. 15 प्रति महिनाको वेतनमा मियुक्त गरेको पाइन्छ।

30.10.1941 - को समितिको बैठकमा चौथो शिक्षक थप गर्नु पर्ने स्थिति आएकोमा वाई.एम. बी. ए. - का सचिवलाई थप अनुदान मागी पठाउन एउटा पत्र तयार पारी पठाइएको छ। 20. 2. 1942 - को सभामा चौथो शिक्षक रु. 5 - को दरबन्दीमा नियुक्त गरेको बखान प्राप्त छ।

यहाँ एउटा स्मरणीय कुरा के देखिन्छ भने प्रत्येक सभामा फण्डको अभाव रहेको कुरो उल्लेख गरिएको भए तापनि 28 फरवरी 1942 - देखि मेम्बर शुल्क नलिने निर्णय लिइएको पाइन्छ।

जुलाई 42 - देखि प्रधान अध्यापकको रूपमा मैकबहादुर गुरुङको नियुक्ति भएको पाइन्छ। पुराना प्रधान अद्यापकलाई कहिलेदेखि बिदा दिइयो, कतै उल्लेख भएको छैन।

27 जुलाई, 1942 - का दिन बसेको जेनरल मिटिङमा नयाँ स्कूल सञ्चालन समिति गठन भएको छ। सभामा सहमतिले निम्न रूपमा सभासदहरू चुनिएका छन् -

सभापति छितेन टाशी मेनेजर च्याखुङ इस्टेट, उपसभापति सुबेदार मेजर नैनसिंह लामा, सचिव काजी ल्हेन्डुप दोर्जी, सह सचिव बिर्खबहादुर गुरुङ।

शिक्षक प्रतिनिध मैनबहादुर गुरुङ (प्रधान अध्यापक), सहस्यवर्ग रणबहादुर राई, अंगबीर खेरा, टाशी छिरिङ भोटे, बाघसिंह राई र टी.बी. बस्नेत।

6 जुलाई, 1947 - को सभाले स्कूल भवन निर्माण समिति निम्न प्रकारले गठन गरेकोछ -

सभापति - शेरबहादुर गुरुङ, सचिव - एम.जी. गुरुङ, सदस्य सचिव - चन्द्रबहादुर गुरुङ, नरबीर पिर्थवार, टी.एस. जोगे लामा।

मई, 1948 - मा स्कूलमा कार्यरत शिक्षकहरूको नामावली यस प्रकार छ -

1. मैकबहादुर गुरुङ, 2. मेहरमान गुरुङ, 3. निम्छो छिरिङ लेप्चा, 4. कृष्ण बहादुर गुरुङ र 5. जगत बहादुर राई।

25 अप्रेल, 1949 - का दिन स्कूल समितिको वार्षिक अधिवेशनमा नयाँ समिति यसरी बनाइन्छ -

सभापति - काजी ल्हेन्डुप दोर्जी, उपसभापति - बी.बी. गुरुङ, प्रधानमन्त्री - एस. बी. गुरुङ, उप मन्त्री - एल. सी. लामा, एन.बी. पिर्थवार, एम.एम. गुरुङ, कोषाध्यक्ष - पोकरमल शिवनारायण। कार्यकारिणी सदस्यवृन्द - 1. रणबहादुर राई, 2. साङ्गे लामा, 3. मल्लबहादुर गुरुङ, 4. कर्मा छिरिङ भोटे, 5. दिलबहादुर छेत्री, 6. बाकसिंह राई, 7. मकरध्वज राई, 8. मानधोज गुरुङ, 9. डिल्लीराम उपाध्याय, 10. पञ्च बहादुर राई र 11. छविलाल चुहान।

26 दिसम्बर, 1952 - को सभाले पारित गरेका प्रस्तावमध्ये उल्लेखनीय छ धेरै वर्षसम्म प्रधान अध्यापकका रूपमा खटेर सेवा पुऱ्याउने मैतबहादुर गुरुङको सेवामुक्ति(Dismissal)। धेरै वर्षसम्म स्कूलमा उपस्थित नरहनु तथा अनुरोध पत्र पाउँदा पनि उत्तर नदिनु जस्तो नियमविरुद्ध काम गर्नाले उनलाई सेवामुक्त गरिदिएको थियो।

14 फरवरी, 1954 - को सभाले स्कूलको प्रधान अध्यापकको रिक्त स्थानलाई भर्न मलाई नियुक्ति दिएको भए पनि म अन्यत्र काम गरिरहेको हुँदा सो अभिभारा लिन नियुक्ति पति - पत्नी दुवैलाई दिइएको थियो। मेरी श्रीमती शहदले भने नियुक्ति स्वीकार गरी स्कूललाई आफ्नो सेवा प्रदान गरेकी थिइन्।

मैले सो पद अस्वीकार गरेपछि अर्का एक सज्जन राजेन्द्र राईलाई त्यस पदका निम्ति नियुक्ति दिने निर्णय लिइएको थियो। कार्यकारिणी समितिको मिति 14.4.1954 - को सभाले तर तिनले पनि सो पद स्वीकार नगरेकोले त्यो दिइएको थियो भने आफ्नै गाउँले विद्वान् रघुबीर मुखियालाई। तिनले डेढ महिना मात्र स्कूलको सेवा गरेको देखिन्छ। उनको पछाडि कृष्णसिंह मोक्तान त्यस पदमा बहाल हुन्छन्। तर तिनी पनि 7 महिनासम्म सेवा दिई राजीनामा दिएको देखिन्छ। अर्को राजीनामाबाट रिक्त बनेको पदलाई भर्न आउँछन् बद्रीनारायण प्रधान।

मोक्तान दार्जिलिङका थिए भने बद्रीनारायण थिए कालिम्पोङका। उनी विद्यार्थीकालमा कम्युनिस्ट पार्टी अफ् इन्डियाका युवा नेता भएका हुँदा सो तथ्य थाहा पाई उनको जागिर खोसिएको थियो।

च्याखुङ स्कूल एक पुण्यात्मा सन्तले स्थापित गरेका हुँदा उनको पुण्यको फलले हुनसक्छ त्यस पाठशालामा काम गर्ने कति प्रधान अध्यापक एवं शिक्षक उनीहरूको भावी जीवनमा ठूला मानिस बनेका छन्। कृष्णसिंह मोक्तान यताबाट फर्किएपछि बंगाल सरकारको जेल विभागमा काम गर्न थालेका थिए। पछि उनको पद वृद्धि हुँदै गई जेल विभागका सर्वोच्च अधिकारी बनी सेवानिवृत्त भएका थिए। त्यस पदबाट मर्यादित हुने प्रथम अथवा एक मात्र नेपाली उनै हुन्। नेपाली साहित्यका एक वरिष्ठ कथाकार एवं उपन्यासकारका रूपमा पनि उनको प्रसिद्धि छ।

बद्रीनारायण प्रधान पनि नेपाली साहित्यका ओजस्वी साहित्यकार हुन्। उनी कम्युनिस्य पार्टीका एक खारिएका नेता हुनाले उनको सरकारले उनलाई राज्यसभाको सदस्य (एम.पी.) - का रूपमा मनोनीत गरेको थियो।

केही काल स्कूलको कार्यकारिणी समितिका सह सचिवका साथै शिक्षक भई सेवा प्रदान गर्ने नरबहादुर भण्डारी सिक्किमका मुख्यमन्त्रीसम्म बन्नपुगेका थिए।

च्याखुङ स्कूल स्थापनाकालदेखि नै एक मिडल स्कूल (कक्षा 6 सम्मको) थियो। 1951 - देखि यो निम्न माध्यमिक स्तर ग्रहण गर्छ। यो स्कूल 1979 - देखि हाई स्कूल र 2003 - देखि सिनियर सेकेन्डरी बन्छ। स्कूलको वर्तमान प्राचार्य छन् श्रीमती एस. सुब्बा। मैले पनि साउँ अक्षर सिकी हुर्किएको मेरो प्यारो च्याखुङ स्कूलको उत्तरोत्तर उन्नतिको हार्दिक कामना गर्दै स्कूलका संस्थापक सन्त एस. के. जेनिरोसाप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जलि व्यक्त गर्दै मेरो लेखनीलाई यहीं थाम्छु।

(रचनाकाल - 2004)            नोभेम्बर 2011)

नेपाली कथा - उपन्यासमा नारीवादी चिन्तन

सुवास दीपक

स्त्री - पुरुष सम्बन्ध अनादिकालदेखि साहित्यको एउटा प्रिय विषय रहेर आएको छ। यसलाई केन्द्रमा राखेर यस्ता रचनाहरूको सिर्जना गरियो जो कालजयी बन्न पुगे। साहित्य संसारमा मात्र होइन, चित्रकला, मूर्तिकलादेखि लिएर फिल्महरूसम्म यो प्रमुख विषय रहेको छ। बौद्धिक जगतको 'स्त्री विमर्श' आज एउटा गम्भीर विषय बन्न गएको छ। यी विमर्शहरू स्त्री - मनोविज्ञान र त्यसको भूगोलदेखि लिएर विवाह - पूर्व प्रेम, विवाहको प्रासङ्किगता, विवाहेत्तर यौन - सम्बन्धका औचित्य - अनौचित्य आदिलाई लिएर भइरहेको हामी पाउँछौं।

आदर्श, मूल्य र कर्तव्यपरायणताका नाममा स्त्रीको शोषण आज होइन तर रामायण र महाभारतकालदेखि हुँदै आइरहेको छ। स्त्रीलाई वस्तुको रूपमा पुरुष आफ्ना वासना एवम् महत्वाकाङ्क्षाका पूर्तिका लागि प्रयोग गर्ने गर्छ। पुरुष सदैव अहंकारी र आत्मकेन्द्रित रहेको छ। पिता, पति, गुरु, प्रेमी प्रत्येक रूपमा त्यो नारीलाई आफ्नो मनोरथको निमित्त बनाउँदै आएको छ। स्त्रीलाई जीवन - सङ्गिनी र सहधर्मिणी मानिन्छ। प्राचीन भारतमा स्वयम्बरको परम्परा पनि थियो जसले नारीलाई जीवनसाथीको चुनाउको अधिकार प्राप्त थियो तर स्वतन्त्र भारतको आजको परिप्रेक्ष्यमा हामी के पाउँछौं भने संविधानमा नारीलाई पुरुषसरह अधिकारको प्रत्याभूति दिए तापनि 21 औं शताब्दीमा पाइला टेकिसकेको हाम्रो राष्ट्रमा नारीहरूको दशा र दिशामा कुनै ठूलो परिवर्तन आएको देखा पर्दैन। समाज आज पनि आदिमकालीन सामन्तीय प्रवृत्तिहरूको परिधिदेखि बाहिर आउनसकेको छैन। शिक्षित एवम् सम्पन्न भारतीय समाजमा नारीको हैसियत आज पनि 'भोग्या' - देखि माथि उठ्नसकेको छैन। शिक्षित नारीलाई पनि आत्मनिर्णयको स्वतन्त्रता पूर्ण रूपले प्राप्त हुनसकेको छैन।

भारत मात्र होइन, पश्चिमका सभ्य राष्ट्रमा पनि नारीप्रतिको मानसिकतामा परिवर्तन छैन। विभिन्नकालमा चिन्तकहरूले यस सम्बन्धमा चर्चा गरे, माग गरे तर जान स्टुअर्ट मिलले प्रथमपल्ट रोजगारका क्षेत्रमा नारीहरूलाई पुरुष समान अधिकार हुनुपर्छ भन्ने कुराको वकालत गरे। संयुक्त राष्ट्र सङ्घको 1980 - को प्रतिवेदनमा स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरियो कि महिलाहरू विश्वको जनसङ्ख्याको आधी हिस्सा हुन्, तिनीहरू विश्वको दुई - तिहाई काम गर्छन् तर विश्वको आम्दानीको केवल दशौं हिस्सा मात्र पाउँछन्। तिनीहरू विश्व - सम्पदाको शतप्रतिशत हिस्साका मालिक हुन्।

साहित्यमा नारीवादी चिन्तन

फ्रेञ्च लेखिका सीमोन द बौउवारले गहिरो चिन्तन र मनन गरेर 'द सेकेन्ड सेक्स' - को लेखन 1947 - मा सुरु गरिन्। यो पुस्तक 1948 - मा प्रकाशित भयो। नारीको नियति के हो? ऊ परतन्त्र किन छे? उसलाई कसले परतन्त्र बनाएको छ? यी समस्त प्रश्नहरूको 'दि सेकेन्ड सेक्स' - मा विशद् चर्चा गरिएको छ। विश्वभरिका नारी लेखिकाहरूका लागि यो पुस्तक नारी - मुक्तिको एउटा आधार बन्न गयो। पुस्तकको प्रकाशनपछि सीमोन द बौउवारले प्राप्त गरेका प्रतिक्रियाबाट तिनलाई, जसले स्वयम् नारीको वास्तविक र बुनियादी अधिकारका समर्थक मानेकी थिइनन्, के बोध भयो भने नारी जातिलाई कतै पनि मुक्ति छैन। यो आजभन्दा अर्ध - शताब्दिभन्दा पनि अधिक समयको कुरो हो र यो स्थापना भारतीय उपमहाद्वीपका नारीहरूको नभएर युरोपका नारीहरूको थियो जसबाट सम्भवत: विश्वभरिका नारीहरूले एकजुट भई उठ्ने प्रेरणा प्राप्त गरे।

नारी जीवनको नियति, विडम्बना, एकलोपन र पीडालाई जति सशक्त ढङ्गमा नारी लेखिकाहरूले व्यक्त गर्न सक्छन्, त्यति पुरुष लेखकले गर्न सक्तैनन्। नारी मुक्तिलाई लिएर आज एउटा स्वतन्त्र निर्णय लिने शक्तिले तिनीहरूभित्र जन्म लिइसकेको छ तर कतै न कतै कुनै कुनामा कट्टरपन्थीहरूको विरोध तथा तिनीहरूबाट पराजित हुने भयबोध पनि तिनीहरूमा लुकेर बसेको छ। यस मानसिक द्वन्द्वसित सङ्घर्षरत नारीलाई रचनाकारहरूले आफ्ना कथा र उपन्यासमा जुन सजीवताका साथ चित्राङ्कित गरेका छन्, त्यो निश्चित रूपमा तिनीहरूको संवेदनशीलता र अभिव्यक्ति - कौशलको परिचायक हो।

नारी - मुक्तिका लागि आजीवन सङ्घर्षरत सीमोन द बौउवारको के विचार छ भने नारी विषयक जटिलताहरूलाई एक पुरुष आफ्नो सम्पूर्ण उदारताका साथ पनि बुझ्न सक्दैन।

आज भूमण्डलीकरण तथा प्रौद्योगिकीको विकासका कारण विचारहरूको आदान - प्रदानमा तीव्रता आएको छ। परिणामस्वरूप साहित्यमा प्रगतिशील विचारहरूको अनुशीलन सम्भव भयो। नारी लेखनमा यस प्रगतिशील दृष्टिलाई नारी - विमर्शको संज्ञा दिइएको छ। साहित्यमा यस दृष्टिलाई अथवा नारी - मुक्तिको आन्दोलनलाई पुरुषविरोधी नमानेर सम्पूर्ण मानव - मुक्तिको पर्यायको रूपमा अवलम्बन गरिएको छ।

नेपाली साहित्यमा विशेष गरी कथा एवम् उपन्यासमा नारी हस्ताक्षरहरूले नारीको आन्तरिक शक्ति, क्षमता र दृढता तथा चेतना अनि सङ्घर्षशीलताले अभिव्यक्तिका मार्ग प्रशस्त गरे। अन्य भारतीय समाजहरूका तुलनामा नेपाली नारीको पारिवारिक र सामाजिक हैसियत धैरे पक्षमा राम्रो रहेको भए तापनि समग्र रूपमा विभिन्न सामाजिक, आर्थिक, पारिवारिक तथा राजनैतिक विसङ्गतिहरूदेखि आज पनि मुक्त छैन।

कथा तथा उपन्यासहरूमा नारी चैतन्यले सम्पन्न सबै नारी पात्र जीवनका विभिन्न क्षेत्र र अनुभवसित जुडेर नारीहरू जागरूकताका उदाहरण प्रस्तुत गरिरहेका छन्। सङ्घर्षशील नारी व्यक्तित्वहरू नारी समाजको सङ्घर्ष तथा अस्मिताको खोजीमा दिशा - निदेशन गरिरहेका छन्।

नेपाली समाज सम्पन्न तथा विपन्न दुवै वर्गमा विभाजित छ। सम्पन्न वर्गका नारीहरू शिक्षाका माध्यमबाट समाजमा आफ्नो सम्मानजनक ठाउँ बनाउन सक्षम भए तापनि विपन्न वर्गको विशाल सङ्ख्यामा नारी आज शोषित छन् र विसङ्गतिपूर्ण जीवन भोग्न विवश बनेका छन्।

नेपाली कथ र उपन्यासमा नारी चित्रण

रूपमती (रुद्रराज पाण्डे), सन् 1934 - मा प्रकाशित भयो। यो एउटा आदर्शवादी उपन्यास हो जसमा सहनशील एवम् सुशील नारीको दयनीय अवस्था, पुरुषहरूबाट गरिने नारी दमन र शोषणका विभिन्न दुर्दशाको चित्राङ्कन गरिएको छ (समकालीन साहित्य, दधिराज सुवेदी, 2002)। रूपमती नेपाली उपन्यासका प्रारम्भिक प्रयास हुन् तर  सन् 1936 - मा प्रकाशित रूपनारायण सिंहको भ्रमर - बाट नै आधुनिक नेपाली उपन्यासको प्राण - प्रतिष्ठा भएको मानिन्छ। दधिराज सुबेदीका अनुसार विजय मल्लका "अनुराधा (विसं 2018) तथा कुमारी शोभा (2039) दुई उपन्यासमा उपन्यासकारले नारी अन्त:करणका भावनात्मक उतारचढावहरूलाई नै आधार बनाएका छन्। उच्चता ग्रन्थि, हीनता ग्रन्थि, पितृरति ग्रन्थि, मातृरति ग्रन्थि, स्वपीडन ग्रन्थि र परपीडन ग्रन्थिजस्ता मनोवृत्तिहरूलाई अनुराधा र कुमारी शोभा - जस्ता उपन्यासहरूमा अतिरोचक रूपमा सजाइएको र त्यसको कारण सहित दर्शाइएको छ भने त्यस्ता मनोवृत्तिहरूको प्रभाव व्यक्ति र समाजमा कसरी परिरहेको हुन्छ भन्ने तथ्यमाथि उत्तिकै विचार पुऱ्याइएको च। नारी अवचेतनालाई समाजमा उतार्ने जुन प्रयास यी उपन्यासहरूमा गरियो त्यो नै उक्त कृतिहरूभित्रको मूल कथ्य र सारांश पनि हो। कतिपय विद्वानहरूले अनुराधा उपन्यासलाई नारीवादी र त्यसभित्रको क्रियाकलाप एक किसिमको नारीवाद हो पनि भनेका छन्।"

नारी मानसिकताका प्रसङ्गमा अनिरुद्ध तिमसिना (साहित्यकार देवकुमारी थापा, व्यक्तित्व र कृतित्व, सं. लक्ष्मी उप्रेति, पृ. 22) - का अनुसार 'नेपाली नारी मानसिकताको चित्रणमा यथार्थता र सजीवताको उदय देवकुमारी थापाकै कथाहरूबाट भएको हो भनेर मानिएको छ। नेपाली नारीको मनभित्र पसेर मर्म स्पर्श गर्ने नेपाली कथाकारहरूमा उनी अग्रगण्य मानिएका छन्। उनका प्राय: जसो कथाहरूमा नारी पत्रको मनोदशालाई स्पष्ट रूपले पारदर्शी ढङ्गले प्रस्तुत गर्ने चेष्टा गरिएको पाइन्छ। उनले नारीलाई सबल, सक्षम र अस्तित्वशाली एवम् मर्यादित बनाउने र तुल्याउने काम गरेकी छिन्।

आधुनिक नेपाली कथा लेखन सन् 1938 - मा नेपाली साहित्य सम्मेलन दार्जिलिङद्वारा प्रकाशित र सूर्यविक्रम ज्ञवालीद्वारा सम्पादित कथा सङ्ग्रह कथा कुसुम - को प्रकाशनदेखि भएको मानिन्छ यसपछि केही पत्रिका जस्तै गोर्खा (1945), भारती (1949), हाम्रो कथा (1949) - मा चन्द्रकान्ता दर्नाल, देवकुमारी सिंह (पछि थापा), चन्द्रकला गुरुङ र लक्खीदेवी सुन्दासका कथामा नारी चिन्तनको सूत्रपात हुन्छ। धेरैअघि सन् 1929 - मा देहरादूनदेखि प्रकाशित गोर्खा संसार - मा प्रकाशित रूपनारायण सिंहको कथा अन्नापूर्णा - ले कथाका माध्यमबाट नारीवादी चिन्तनको थालनी गरिसकेका थिए।

साठीको दशकमा नेपाली साहित्यमा प्रतिबद्ध लेखनको प्रवेश हुन्छ। प्रतिबद्ध नारी लेखिका पारिजातको नेपाली साहित्यमा आगमनले एउटा नयाँ आयाम थपियो। विसं. 2021 - मा रचना पत्रिकामा प्रकाशित मैले नजन्माएको छोरो - पछि पारिजातको औपचारिक कथाकार व्यक्तित्वको थालनी भएको मानिन्छ। नारी जीवन चेतना, नारी हुनुको बाध्यता, विवशता र समाजले नारीप्रति राखेका मान्यताहरूको विद्रोहात्मक प्रस्तुति उनका कथामा पाइन्छ। पारिजातले आफ्ना कथामा नारी यौन मनोविश्लेषणको गहिरो चित्राङ्कन गरेकी छन्। पारिजातले नै नेपाली उपन्यासलाई विश्वसाहित्यमा परिचित गराउने सफलता पाएकी छन्। वि.सं. 2022 - मा शिरीषको फूल - ले मदन पुरस्कार प्राप्त गऱ्यो। पवन चामलिङ किरणले एक ठाउँ भनेका छन् - 'पारिजातको नारी पक्षधरता नारी - मुक्ति, त्यसैले सम्पूर्ण मिहिनेती जनताको मुक्तिको दर्शन र सिद्धान्तमाथि आधारित छ। नारीलाई भोग्या र कमारी मात्र ठान्नेहरूप्रति उनको तीव्र आक्रोशभित्र केही नारीवादी लेखिकाको जस्तो पुरुषविरोधी भाव छैन।'

यसै सन्दर्भमा स्वयम् पारिजातको कथन विचारणीय छ, 'महिलाहरूले आफ्नो मुक्ति - युद्ध आफै लड्नुपर्छ। तथापि महिलाहरूको युद्ध पुरुषवर्गको विरुद्ध होइन तर पुरुषवर्गलाई छूट दिने क्रूर व्यवस्थाको विरुद्ध हो।'

स्वतन्त्रता - प्राप्तिपछि दार्जिलिङ जिल्लामा नारी शिक्षाले प्रोत्साहन प्राप्त गरेको परिणामस्वरूप साहित्यमा नारी हस्ताक्षर देखा पर्न थाले। यस कालका नारी हस्ताक्षर नारी मानसिकता अथवा नारी अस्मिताप्रति सचेत भइसकेका पाइन्छन्। भारती पत्रिका - का माध्यमबाट नारी हस्ताक्षरहरूले समाजलाई विभिन्न पक्षमा जागृत गराउने चिन्तनलाई अघि सारे। यस कालका प्रमुख नारी हस्ताक्षरहरू हुन् - मायादेवी छेत्री, देवकुमारी सिंह, राधिका राया, सानुमति राई, लक्खीदेवी सुन्दास आदि। लक्खीदेवी सुन्दासका प्रकाशित कथाहरूमा नारीवादी चिन्तन प्रशस्त रूपमा पाइन्छ। परवर्ती कालका नारीवादी चिन्तनलाई निरन्तरता दिने नारी हस्ताक्षर हुन् - चन्द्रकला नेवार, माया ठकुरी, आशारानी राई, डा. सूर्यकला थापा, कलावती सुब्बा, गीता शर्मा, डा. शान्ति छेत्री, मटिल्डा राई, सम्पूर्णा राई, खिरोदा खडका, शोभाकान्ति थेगिम, मैना थापा, डा. शान्ति थापा, लक्ष्मी मिनु आदि।

दार्जिलिङबाट कथा र उपन्यास विधामा नारी चिन्तनलाई विशिष्ट आयाम प्रदान गर्ने सक्षम नारी हस्ताक्षर हुन् विन्द्या सुब्बा। तिनले आफ्ना कथाहरूमा नारीका विभिन्न पक्षहरूलाई यथार्थ धरातलमा उभ्याइदिएकी छन्। नारी अस्मितामा तिनको लेखनले एउटा बैग्लै आयाम थपेको छ। यिनका कथामा नारी मन:स्थितिका जटिल तथा सूक्ष्म पक्षलाई राम्ररी केलाइएको हुन्छ। अकादेमी पुरस्कारप्राप्त उपन्यास अथाह - मा बहुआयामिक रूपमा नारीमाथि भएका विविध अत्याचार, यौन शोषणदेकि लिएर एक अबोध ठिटीमाथि गरिएको बलात्कारको चरम त्रासदीको जुन जीवन्त र भयावह चित्राङ्कन विन्द्या सुब्बाले अथाह - मा गरेकी छन्, त्यो नेपाली उपन्यासमा बिरलै पाइएला।

भारतीय नेपाली नारी साहित्यिक मञ्च बसुधा (स्थापित 2000) सिर्जनशील नारीहरूको सहभागितामा स्थापित एउटा साझा मञ्च हो। यसमा डा. लक्खीदेवी सुन्दास, विन्द्या सुब्बा र इन्द्रमणि दर्नाल आदिको सहयोग रहेको छ।

दार्जिलिङका प्रेम प्रधानले आप्नो उपन्यास कालो सर्प - मा नारी - पुरुषको मनोविश्लेषणलाई प्रमुखता दिएका छन्। यस सन्दर्भमा डा. शान्ति छेत्रीको भनाइ यस प्रकार छ - 'यस उपन्यासमा कमला, रूबी, श्रुति, गंगाजस्ता स्त्री पात्रहरू कोही कल्पना र कोही खुलस्त रूपमा पुरुषसित झाम्मिएका छन्। यस्तो हुनुहुँदैन भन्ने आदर्शवादी समाजमा पनि यस्तो भइरहेको छ - यहाँ पुरुष मात्र दोषी होइनन् - स्त्री पात्र पनि साहसी भइरहेको सत्य उदघाटन गरेर प्रधानले नेपाली कथा साहितयलाई विश्व साहित्यकै हाराहारीमा उभ्याउन खोजेका छन्।'

सिक्किमबाट डा. शान्ति छेत्री नारी अधिकारिता तथा नारीवादी चिन्तनलाई आफ्ना कथाका मुख्य कथा - वस्तु बनाउने एकजना विशिष्ट लेखिका हुन्। उनको माया जाल (कथा सङ्ग्रह, 2006) - मा नारी चिन्तनले एउटा बेग्लै दृष्टिकोण लिएको पाइन्छ। डा. छेत्रीको रामायणका नारी पात्र: एक चिन्तन पुस्तक यस सन्दर्भमा एउटा महत्वपूर्ण कृति हो।

नारीवादी चिन्तनलाई निरन्तरता दिने अर्की सशक्त नारी हस्ताक्षर हुन् - गीता शर्मा। तिनी गत चार दशकदेखि आफ्ना कथा र उपन्यासहरूमा भारतीय नेपाली नारीका सकारात्मक पक्षलाई अभिव्यक्ति दिँदै आइरहेकी छन्। तिनले खुशबू (1992) उपन्यासमा यस सोचलाई निरन्तरता दिएकी छन्। तिनको विशेष कृति भारतीय नेपाली नारीहरू भारतीय नेपाली नारी साहित्यकारहरूका व्यक्तित्व र कृतित्वमाथि अनुसन्धान गरिएको सम्भवत: पहिलो कृति हो।

कमला आँसुले आफ्ना कथाहरूमा नारीवादी चिन्तनलाई प्रमुखता दिएकी छन्। 1995 - मा प्रकाशित तिनको कथा सङ्ग्रह सेतो गुलाफ - मा नारीवर्गले खप्न परेका प्रहार, भोग्न परेका अनेकौं समस्याहरूबाट नपुणतापूर्वक बुनिएका कथामा कथाकारले आमा - को पात्रलाई विविध आयाममा प्रस्तुत गरेकी छन्।

सिक्किमका बुद्धिमाया सिंह, कलावती सुब्बा, सुधा एम. राई, सरला राई, इन्दिरा स्टिफन, इन्दिरा राई आदि लेखिकाहरूले आफ्ना कथाहरूमा नारीवादी चिन्तनलाई प्रमुखता दिएका छन्। सिक्किमबाट नै गीता शर्मा, बिन्दु प्रधान तथा शान्ति छेत्रीका प्रयासमा एउटा पत्रिका स्पर्श - ले पनि नारीवादी चिन्तनलाई प्रमुखता दिएको पाइन्छ।

1987 - तिर लेखिएको तर 2005 - मा प्रकाशित गंगा कप्तानको उपन्यास इन्दु - मा नारी मुख्य मात्र (चरित्र) - लाई उभ्याएर उपन्यासकारले नारीप्रति नेपाली समाजको रूढिवादी व्यवहार र दृष्टिकोणमाथि प्रहार गरेका छन्। उपन्यासमा नारी चरित्रको वर्तमान जागरूक पक्षलाई उज्यालोपट्टि फर्काउने प्रयास उपन्यासकारले गरेका छन्।

भीम दाहलको उपन्यास अभीष्टको खोज (1993)  - को केन्द्रिय कथ्यमा रूढिवादी समाजबाट एउटी नारीको उन्मुक्तिको सङ्घर्षलाई प्रमुखता दिइएको छ।

चक्रपाणि भट्टराईको उपन्यास शक्तिको खोज (1998)  नारी उत्पीडनको धरातलमा उभिएको उपन्यास हो।

नेपाली कथा र उपन्यासमा नारीवादी चिन्तनलाई प्रमुखता दिने प्रयासमा निरन्तर बृद्धि भइरहेको पाइन्छ। पुरुष तथा नारी दुवै रचनाकारहरूले यस दिशामा आफ्ना योगदान दिइरहेका छन्। नेपाली समाजमा नारीको स्थितिमा निरन्तर सुधारका सङ्केत देखा परिरहेका छन्। यो नारी अस्मिताप्रति समाजको दृष्टिकोणमा भइरहेको परिवर्तनले सम्भव हुनसकेको हो। मदनमणि दीक्षितले हाम्रा प्राचीन नारीहरू - मा लेखेका छन् - 'आजको समाजले आफ्ना संस्कृतिको रक्षा गर्ने हो भने आधुनिक परिवेशभित्र, आजका मानवीय आवश्यकताका निरन्तरतालाई अक्षुण्ण राखी तिनका आधारमा नारी व्यक्तित्वका सम्मान र गरिमाको सम्वर्धन गर्दै समाजहरूले आफ्ना संस्कृतिको संरक्षण र सम्वर्धन गर्नु आवश्यक छ।'

(रचनाकाल 2006)                                 अक्टूबर 2011

वर्तमान भारतीय नेपाली कविताका स्वरहरू

डा. राजेन्द्र भण्डारी

1.लोकलयास्रितता

भारतीय नेपाली कविताको इतिहास डेढ सय वर्ष पुरानो मात्र हो। भारतको सतलजदेछेउको कलहूर भन्ने ठाउँका बासिन्दा रघुनाथ भाटले सन् 1844 तिरै लेखेको एउटा कविता प्राप्त छ। यिनले आफ्ना कवितामा पृथ्वीनारायण शाहको गुणगान गरेका छन्। योगी नरहरिनाथले सम्पादन गरेको 'गोरखा - वंशावली' - मा यिनलाई रघुनाथ राई भनेका छन्। प्राथमिककालीन भारतीय नेपाली कवितामा कोही वर्तमान भारतीय क्षेत्रमा जन्मेका, कोही गढवाल - कुमाऊँ वा तत्कालीन नेपाल वर्तमान भारतमा जन्मिएका र कोही काशीवास गर्न भारत आएका कविहरू पर्दछन्। यीमध्ये कुमाऊँका प्रेमनिधि पन्त, लोकराज वा गुमानी पन्त, वीरशाली पन्त, काशीवासमा आएका शक्तिवल्लभ अर्याल तथा पतञ्जलि अनि भारतलाई कर्मथलो बनाउने सन्त ज्ञानदिल दासलाई खाँटी भारतीय नेपाली कवि मान्न सकिन्छ यद्यपि मोतीराम भट्ट, पहलमानसिंह स्वाँर आदिले पनि भारतभूमिमा धेरै रचनाकर्म गरेका छन्। रघुनाथ भाट, गुमानी पन्त आदिका कविताबाट भारतीय नेपाली कविताको स्रोत वीररस नै रहेको थाहा लाग्दछ। यसै गरी ज्ञानदिल दास र सिङ्गेल कमानका बाबरानी गुरुङ, मणिपुरका तुलाचन आले, शिलाङका धनवीर भण्डारीका लोकलयास्रित कविता हेर्दा भारतीय नेपाली कविता नेपालको झैं शास्त्रीय छन्दमुखी नभएर लोकलयमुखी भएको पाइन्छ।

2. झ्याउरे र सवाई

प्राथमिककालीन भारतीय नेपाली कवितामा झ्याउरे र सवाईको ठूलो महत्व देखिन्छ। डाकमान राईको '56 सालको पैराको सवाई', दार्जिलिङको मिलिनगञ्जमा जन्मिएका प्रतिमानसिंह लामाको 'राजा भरथरीको सवाई', ज्ञानदिल दासको 'झ्याउरे भजन', 'टुङना भजन' आदि यस प्रवृत्तिका ज्वलन्त उदाहरण छन्। मणिपुरका तुलाचन आलेको 'मणिपुरको सवाई', मणिराज शाहीको 'चरीको सवाई' - जस्ता सवाई र बहादुरसिंह बराल तथा मित्रसेन थापाका लोकभाकाका गीतहरूमा भारतीय गोर्खाका सङ्घर्षपूर्ण जीवन र पलटनियाँ जीवनशैलीका उदगार पाइन्छन्। यी प्रवृत्तिहरू अद्यावधि भारतीय नेपाली कवितामा प्रकारान्तरले रहिरहेकै छन्।

3. अस्तित्वबोध, जातीय असुरक्षाबोध

 भारतीय नेपाली समाज भन्नाले सिक्किम, दार्जिलिङ, डुवर्स, देहरादून, दिल्ली र देशका विभिन्न ठाउँमा छरिएर बसेका रैथाने भारतीय गोर्खा बुभिन्छ। 'नेपाली' शब्द नेपाल राष्ट्रबोधक र नेपालका रैतीबोधक द्विअर्थी शब्द भएकाले आफ्नो भारतीयतालाई निक्खरो बनाउन वा प्रष्ट्याउन दार्जिलिङवासीले आफूलाई गोर्खा भनिन रुचाउँछन् र यसैबाट प्रेरित भई राजनैतिक सुरक्षाका लागि गोर्खाल्याण्ड राज्यको माग पनि राखेका हुन्। भारतीय नेपाली कविताको एउटा ठूलो भङ्गालो यही राजनैतिक आत्मनिर्णयको अधिकारद्वारा प्रेरित छ। दार्जिलिङका जम्मैजसो कविहरूले केही न केही मात्रामा कुनै न कुनै प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष रूपमा जातीय चिन्हारीको भावबोधका कविता लेखेका छन्। यीमध्ये अग्रणी हुन् अगमसिंह गिरी, नरेन्द्रप्रसाद कुमाईं आदि। यीबाहेक मदन ओझा, खडगसिंह काँडा, टेकध्वज जिम्बा, नोर्जाङ स्याङ्देन, मनप्रसाद सुब्बा, राजेन्द्र भण्डारी, ज्ञानेन्द्र खतिवडा, मोहन ठकुरीका कतिपय कवितामा राजनैतिक असुरक्षाबोधका भाव पाइन्छन्। केन्द्रिय प्रशासनमा रहेका उच्चपदस्थ अधिकारी र सर्वोच्च् सत्तामा आसीन व्यक्तिले पनि कहिलेकाहीँ भारतीय गोर्खा समुदायलाई विदेशी भनी लाञ्छित गर्नेगरेका उदहरण पाइएका हुनाले कविहरूको जातीय स्वाभिमान कवितामा मुखरित  हुनु स्वाभाविकै हो।

4. आर्थिक विसङ्गति

वर्तमान भारतीय नेपाली कविताको एउटा ठूलो भङ्गालो आर्थिक विसह्गतिजन्य कष्टबोध र असहायपनका अभिव्यक्तिले ओतप्रोत छ। सन् 1920 - को दशकदेखि नै धरणीधर, पारसमणि प्रधान, गोपालसिंह नेपाली, ध्रुव, रामचन्द्र गिरी, हरिप्रसाद गोर्खा राईहरूले यस प्रकारको लेखनको उठान गरेका थिए जो अद्यावथि प्रचलनमा छँदैछ। मणिपुर, मेघालय, नागाल्याण्डमा भएका नेपाली - उच्छेद क्रियाकलाप, दार्जिलिङका चियाकमानहरूको मृतप्राय: स्थिति, बेरोजगारी समस्या, डुवर्सको जातीय उत्पीडन - प्रक्रियाजस्ता समस्याले गोर्खा जाति सधैँभरि गाँस र वासको डोहोडोहोमा पर्नुपरिरहेछ। असमका हरिभक्त कटुवाल, दार्जिलिङका बी. योञ्जन, नरेश खाती, सुरेन्द्र थीङ, दलसिंह अकेला, सकुरा थुलुङ, शरद् छेत्री, नोर्देन रुम्बा आदिले विभिन्न परिस्थितिका चेपारोमा परेका भारतीय नेपाली गोर्खाका दीनदैन्यबारे प्रशस्त कविता लेखेका छन्।

5. युगबोध

भारतीय नेपाली कवितामा युगीन विसङ्गतिको टडकालो चित्रण पनि पाइन्छ। वर्तमान भौतिक प्रवाहमा वेगवान रहेको विश्व, यान्त्रिक जीवन शैली, इलेक्ट्रोनिक प्रसारमाध्यमले ल्याएका चौतर्फी हस्तक्षेप र प्रभावबाट पारस्परिक एकरसयुक्त जीवनशैलीमा आमूलचूल परिवर्तन ल्याएको छ। भारतीय नेपाली साहित्यमा पनि विश्वबजारीकरणका अक्टोपसी हातहरू घुसिसकेका छन्। यौन, भ्रातृत्व, प्रेम, मित्रता, दूरत्वबोध, भावावेगयुक्त जीवनदृष्टि आदि अब नयाँ ढाँचासाँचामा देखिनथालेका छन्। पुराना मूल्यमान्यता धराशायी भइरहेछन्। पवन चामलिङ 'किरण', राजेन्द्र भण्डारी, मनप्रसाद सुब्बा, केवलचन्द्र लामा, उदय तुलुङ, शोभित राई, सुरेन्द्र थीङ, किशोर छेत्री, कालुसिंह रनपहेंली, राजा पुनियानीहरूले आफ्ना प्रायश: कवितामा युगीन विसङ्गति - परिवर्तनलाई अङ्कित गरेको पाइन्छ।

6. दार्शनिकता र रहस्यात्मकता

दार्जिलिङमा सन् 1960 को प्रथमार्ध दशकमा इन्द्रबहादुर राई, बैरागी काइँला र ईश्वरवल्लभका संयुक्त प्रयासमा 'तेस्रो आयाम' नामक साहित्यिक आन्दोलनको सूत्रपात भयो। यस आन्दोलनले साहित्यमा घनत्व र दार्शनिकताको आह्वान गऱ्यो। यसका अघि र पछि पनि वीरेन्द्र सुब्बा र ओकिउयामा ग्वाइनले गहन दार्शनिक भावभङ्गीका कविता लेखे। यिनीहरूबाट उठान गरिएको मानिसको सम्पूर्णताको खोजी, गुह्य जीवनतत्वको उदघाटन, रहस्यात्मकताको आकर्षण परवर्ती कविहरूमा पनि रह्यो जसको प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष प्रभाव राजेन्द्र भण्डारी केवलचन्द्र लामा, नोर्जाङ् ,स्याङ्देन, अविनाश श्रेष्ठ, मनप्रसाद सुब्बाका धेरै कविताहरूमा देख्नपाइन्छ।

7. भारतीय नेपाली कविताको केन्द्रिय रूपक

राजनैतिक - आर्थिक असुरक्षाबोधबाट उत्पन्न सङ्कटापन्न मनोबिम्ब अनि यसको मूर्त्त - अमूर्त्त अभिव्यक्ति नै वर्तमान भारतीय नेपाली कविताको केन्द्रिय रूपक हो भन्न सकिन्छ। भारतीय नेपाली कविता सपाट (वक्तव्यपरक छैन, भएन) बरू रोमान्टिकता - नवरोमान्टिकताका रङ्ग - रोगनमा भने रुमल्लिई नै रह्यो, यसैले, छिन्नमूलता र आर्थिक विकटावस्था विभिन्न वाग्भङ्गिमा र काव्यबिम्बमा अभिव्यक्त छन्। तेस्रो आयाम आन्दोलन नितान्त कलावादी र शुद्ध - कवितावादी आन्दोलन भएकाले यो जनमानसमा भिज्नसकेन यद्यपि यसले छोडेका उच्चसौन्दर्यबोध, शिल्प र कलात्मक वैशिष्यट्यहरू भने परवर्तीकालका प्रायश: कविताहरूमा रिक्थका रूपमा रहिरहेका देखिन्छन्। सञ्चारसुविधाहरू जतासुकै उपलब्ध हुथालेपछि अनि नेपाली भाषामा आधा दर्जन दैनिक समाचारपत्रहरू प्रकाशित हुनथालेपछि भारतीय नेपाली कवितामा गीत, गजल, हाइकु, हास्य, चुटकिलापरक व्यङ्ग्य तथा अन्यान्य नौला बान्कीका कविताहरू पनि प्रशस्तै देखिनथालेका छन्। अब नेपाली कविता पाठकमुखी, सरल र व्यङ्ग्यधर्मी बन्दै गइरहेको पाइन्छ, यसलाई एउटा सुखद मोड मान्न सकिन्छ।

(सितम्बर 2011)

संस्मरण

सर टाशी नामग्याल हाइ स्कूल, गान्तोक

एम. शर्मा

1953 साल। एसयुएमआई कलेज, कालिम्पोङबाट आइ.ए.को फाइनल परीक्षा दिइसकेर म गान्तोकको सर टाशी नामग्याल हाइस्कूलमा शिक्षकको काम गर्न पुगें। त्यो स्कूल आजको टी.एन. एकेडमी हो, तर त्यतिबेला त्यहाँ आजका जति पाठशाला भवन थिएनन्। ग्राउण्डको डिलमा सानो अफिस र त्यसको छेउमा लाइब्रेरी - कम - स्टाफ रूम थियो। यी दुइ भवन अझ पनि त्यहीं भए जस्तो लाग्छ। ती भवनमुनिपट्टि दुइवटा ठूल्ठूला पाठशाला भवन र त्यसको उत्तरतर्फ होस्टेलको भान्साघर थियो। उत्तरपट्टिको स्कूल भवनको माथिल्लो तला होस्टेलको लागि छुट्याइएको थियो।

नियुक्तिपत्र लिएर म स्कूलमा दाखिल भएँ। हेडमास्टर रहेछन् के.एल. कपूर - ज्यादै सरल र सोझा व्यक्ति। मलाई साह्रे सानो र दुब्लो - पतला देखेर उनी पहिले त निकै चिन्तित भए। तर पत्र - पत्रिकातिर कथा - कविता छपाइसकेको मलाई चिन्नेहरू त्यही स्कूलमा पनि धेरै थिए। आले सर (स्व. रश्मिप्रसाद आले) त्यहीं हुनुहुन्थ्यो। उहाँले बढाइ - चढाइकन मेरो उस्तादी बखानिदिनुभयो। कपूर साहेबले ढुक्क भएर एम. ए. सर (तिनताक एम.ए. पढ्ने मानिस दुर्लभै पाइने हुँदा र एकजना यस्ता शिक्षक स्कूलमा आइदिँदा उनको नाउँ नै एम.ए. सर भएको रहेछ। उहाँ अहिले यस संसारमा हुनुहुन्न) - लाई रुटिन दिन अह्राए। अनि ममाथि अत्याचार खनियो। दुवै बुढाले आफ्नो भारी घटाउने मौका निकाले। मलाई पञ्चम श्रेणीदेखि लिएर नवम श्रेणीसम्मको नेपाली र एम.ए. सरका कतिपय अंग्रेजी पिरियड दिइयो। एकाएक म सिनियर टिचर भएँ। मलाई दिनभरिमा एक पिरियड पनि विश्राम थिएन। मेरो नियुक्ति, सम्भवत:, तुलसीबहादुर छेत्रीको स्थानमा भएको थियो, किनभने उहाँ त्यही समयमा दार्जिलिङ सरकारी कलेजमा प्राध्यापक भएर जानुभएको थियो।

शिक्षकहरूमध्ये आले सर, एम.ए. सर (नाम भुलें), शिवनाथ मिश्र (नेपाली कवि), मेनन, चक्रवर्ती, पदमसिंह सुब्बाको अझ मलाई सम्झना छ। टिबेटन पढाउने लोबे रिङ्जिङ हुनुहुन्थ्यो। प्राइमेरी सेक्शनमा यू नारायण प्रधान, रामलाल दत्त ठाकुर (नेपाली कवि), लक्ष्मण छेत्री, रघुनाथ परियारको अझ पनि सम्झना आउँछ।

होस्टेलमा त्यतिबेला अनौठो चलन थियो। नेपाली र लाप्चे - भोटेको भान्सा फरक फरक थियो। आ-आफ्ना भान्से थिए। एउटाको अर्कोसित खानपानसम्बन्धी कुनै सम्बन्ध थिएन। सौदापात नै अलग - अलग गरिन्थ्यो। त्यसबाहेक नेपाली र लाप्चे - भोटेका बस्ने कोठा पनि अलग - अलग थिए। एकजनाले कुनै दिन अर्को कोठामा गएर सुत्न पाउंदैनथ्यो। यसमा छूट केवल निमचुङ भुटियालाई थियो, त्यो पनि जब मध्यरातमा जसै बाहिर स्याल कराउँथ्यो, उनी आफ्नो पलङबाट निद्रावस्थामा नै उठेर नेपाली कक्षका धनसिंह लिम्बूको सिरकभित्र पस्थे। उनी होस्टलका सबैभन्दा सानो उमेरका विद्यार्थी थिए। धनसिंह उनका गाउँले दाजु। नेपाली र भोटे - लाप्चेका बीचमा हुनुपर्ने सदभावना पनि साह्रै थिएन। भान्सा अलग भएको कुराले मलाई उस्तो दुक्ख लागेन, तर सुत्ने कोठै अलग हुनुमा भने मैले केही कारण देखिनँ। यस किसिमको उठाइ - बसाइले एकै दाजु - भाइमा केही फाइदा हुन्छ भन्ने कुरो मैले पटक्कै सम्झन सकिनँ।

मलाई होस्टेल क्याप्टन बस्ने साइड - रूम दिइएको थियो, तर मैले नेपाली कोठाको बीचको पलङ रोजें। साँच्चै भन्नु हो भने तिनताक त्यस स्कूलमा मभन्दा धेरै जेठा विद्यार्थीहरू अध्ययन गर्थे। होस्टेलमा पनि त्यस्ता विद्यार्थी धेरै थिए। तिनीहरूलाई म हरतरहले सहायता गर्थें। पढाइ सम्बन्धी, स्वास्थ्य सम्बन्धी, खेलकुद सम्बन्धी तथा साधारण ज्ञान सम्बन्धी। मैले जाने जति कुरा तिनीहरूलाई खन्याइदिन्थें। शिक्षक र शिक्षार्थीको बीचमा रहने पार्थक्यलाई कति ध्यान नदिई म तिनीहरूसित मित्रवत् व्यवहार गर्थें।

होस्टेल हेर्ने काम स्वयं हेमास्टर गर्थे। तर म होस्टेलमा बस्न थालेपछि त्यहाँ निरन्तर भइरहने झैं - झगडा, कुटपिट एकाएक घटेर गयो। शिक्षक साथीहरूसित मेरो उठबस कहिल्यै भएन। बदमास कहिल्याइने ठूल्ठूला छात्रहरूसित आफ्नो धेरैजसो समय बिताउँथें। घुम्नु, खानु, खेल्नु सधैं तिनीहरूसितै हुन्थ्यो। मेरो कारणले यसरी होस्टेलको वातावरणमा असाधारण सुधार आएकोमा कपूर साहेब खुसी थिए। नेपाली र लाप्चे - भोटे बीचको असौहार्दपूर्ण सम्बन्धमा शनै: शनै: सुधार हुनथाल्यो। लाप्चे, भोटे, नेपालीहरूका बीचमा एकताको नितान्त आवश्यकता छ र यसको अभावमा सिक्किममा कल्याण छैन - मध्यरातसम्म म उनीहरूलाई एकता - पुराण सुनाउँथें। पढाइसम्बन्धी पनि म तिनीहरूलाई रात - बिहान सहयोग दिइरहन्थें। होस्टेलमा ठूला विद्यार्थीहरूले साना विद्यार्थीमाथि अत्याचार गर्ने प्रथा हराएर गयो। यसरी त्यस होस्टेल (हिमालयन होस्टेल) मा म विद्यार्थीहरूको शिक्षकभन्दा पनि एक मित्रका रूपमा प्रतिष्ठित भएँ।

मैले देखें, लाप्चे - भोटे कोठामा विद्यार्थी संख्या बढ्ता भएर पलङले खुट्टा हाल्ने ठाउँ छैन। पलङहरू उत्तर - दक्षिण, पूर्व - पश्चिम गरेर कोठामा खचाखच भरिएका छन्। एउटै पलङमा दुइ - तीनजना पनि सुत्ने गर्छन्। यता नेपाली कोठामा भने आधै ठाउँ खाली थियो, तर लाप्चे - भोटेले त्यहाँ गएर बस्नु हुँदैनथ्यो। तिनीहरू लूतो र घाउले डल्लिएका थिए।

एक दिन मैले दुवै वर्गका होस्टेल क्याप्टेन - बुद्धिमान राई र सोनाम पिन्चोसित सल्लाह गरेर दुइतर्फका जम्मै पलङ गनेर ती पलङलाई दुवैतिर बराबर गरी बांडिदिएँ अनि होस्टेलको प्रारम्भिककालदेखि चलिआएको अनेकताको त्यस तुच्छ जालोलाई सफा गरिदिएँ। नेपाली कोठामा लाप्चे - भोटेहरूको प्रवेश भयो।

तर यो कुरा कपूर साहेबका कानमा पुगेछ र एक दिन बेलुका तिनी अग्निशर्मा भएर होस्टेलमा बज्रिए। 'यो के गरेको?' भन्ने प्रश्नको उत्तरमा मैले सहजै भनें, 'यी विद्यार्थी न त लाप्चे, न भोटे, न नेपाली, केही पनि होइनन्, तर तिनीहरू सिक्किमे हुन्। यिनीहरूलाई सानै उमेरदेखि पारस्परिक एकताको सूत्रमा बाँध्ने शिक्षा दिनुपर्छ, न कि अनेकताको। मैले यिनीहरूकै आग्रहमा यो काम गर्न लगाएको हुँ।'

कपूर साहेबले मेरो कुरा खाएनन्। पलङ पहिले जुन ठाउँमा थिए, त्यहीं पुऱ्याए। त्यसपछि जाने बेलामा उनले मलाई राम्ररी सम्झाए, 'यो सिक्किम सरकारको नीति हो। यसका विपरीत गएर आफैलाई र मलाई झंझटमा नफँसाऊ।' हो, होइन, मैले केही भनिनँ, तर उनी एक कोठाबाट बाहिर मात्र के निस्केका थिए, बोर्डरहरूले ती पलङ मैले केही भन्नुभन्दा पहिले नै पुरानै स्थानमा ल्याएर राखे। भोलिपल्ट कपूर साहेब मसित बोलेनन्। तीन - चार दिन नबोलीकनै बित्यो। त्यसपछि यस कुरालाई सबैले बिर्सिदिए।

+    +

एक दिनको कुरो हो। त्यो दिन ह्वाइट हल रिक्रिएशन क्लबको वार्षिक सभा रहेछ। हेडमास्टर त्यस क्लबका मन्त्री रहेछन् र सिक्किम राज्यका उच्च ओहोदामा रहेका जम्मै अधिकारीवर्ग त्यसका अन्य पदाधिकारी एवं सदस्य रहेछन्। त्यहाँ गएपछि मलाई यस कुराको ज्ञान हुँदा महान ग्लानिको अनुभव भयो कि हामी शिक्षक त्यहाँ आमन्त्रित भएर हैन, तर चिया - चमेना बांड्न लगिएका थियौं। 'हामी शिक्षकको पनि इज्जत हुन्छ, हामी कसैका जुठा भाँडा उठाउने र मोल्ने चाकर होइनौं' भनी मैले विद्रोह गरें। आले सर र पदमसिंह सुब्बा सरलाई कराएं - 'तपाईंहरू यस्तो अपमानित कामका लागि कसरी यहां आउनुभएको छ' भने। सबै स्तम्भित भए। तर कपूर साहेबको नाजुक स्थितिलाई हेरे बीचमा सम्झौता भयो। त्यस दिनको काम कतिपय जुनियर टिचरहरूले चलाइदिने, तर भविष्यमा भने यस्तो काम कहिल्यै नलगाइने - कुरा मिल्यो।

अर्को दिनको याद आउँछ। त्यो दिन महाराजाको जन्मदिन थियो र स्कूलमा स्वयं महाराजा साहेबको सवारी भएको थियो (सर टाशी नामग्याल त्यस समयमा सिक्किमका महाराजा होइबक्सिन्थ्यो)। तिनताकका कुमार साहेब (पी.टी. नामग्याल), देवान जे.एस. लाल तथा अनेक उच्च पदाधिकारीहरूको उपस्थिति थियो। स्कूल मैदानमा अनेक कार्यक्रम संचालित गरिँदैथ्यो। कार्यक्रम चल्दै गएर विद्यार्थीहरूलाई मिठाइ वितरण गर्ने अध्याय आएछ। शहरका एक धनी व्यापारीले विद्यार्थीहरूका लामका अघाडि आएर टफीका टिनहरू खोलेर अंजुलिले मिठाइ आकाशतिर फकाफक फ्याँक्न थाल्यो। केटाकेटीहरूको जात, मिठाइ भनेपछि हुरुक्कै - तँछाड र मैंछाड गर्दै अघि कुदे। यस घटनाले मेरो अन्तर्मनमा चोट पुऱ्याएछ। अगाडि गई विद्यार्थीहरूलाई छेकेर पछाडि धकेल्दै म कराएछु - 'कोही पनि अगाडि बढ्दैन, भुइंको मिठाइ टिपेर खांदैन। तिमीहरू कुकुर होइनौ ताकि भुइँमा मिल्काइएको कुरा खान्छौ।'

विद्यार्थीहरू आ - आफ्ना लहरमा फर्किए। ज - जसले मिटाइ टिपिसकेका थिए, तिनीहरूले त्यो भुइँमा मिल्काइदिए। त्यहाँ चकमन्नता छायो। पछि हाताहातमा मिठाइ बाँडियो।

त्यति बेलाका विद्यार्थीहरूमध्ये वर्तमान कानून सचिव श्री भीमराज प्रधान, सोनाप्रसाद, रामस्वरूप, थोम छिरिङ आदि कक्षा 10 का विद्यार्थी थिए। धेरैका नाम बिर्सिएर गयो। 1954 साल भनेको धेरै पुरानो हो। पहलमान सुब्बा (हाल एम.पी.), पाल्देन छिरिङ (हाल कलकत्तामा एस.टी.सी.एस. का प्रतिनिधि), प्रेम खत्री (हाल जिल्ला शिक्षा अधिकारी, निम्चुङ भुटिया (हाल वन विभागमा), लालबहादुर छेत्री (हाल चिफ इन्जिनियर), सुरेन्द्र बस्नेत (हाल कृषि अधिकारी) को सम्झना आउँछ। यीबाहेक डा. डी.पी. शर्मा, डा. डी.पी. खरेल, बी.बी. छेत्री (हाल इन्जिनियर), गोपाल नेउपाने, गंगा नेउपाने, भानु बस्नेत, हस्तसिंह लिम्बू,, केवल नेउपाने, इच्छाराम पौड्यालको सम्झना आलै छ। यी सबैसित 1977 मा म फेरि सिक्किम पसेपछि भेटघाट भयो। तर तिनताकका नेपाली विभागका होस्टेल क्याप्टेन बुद्धिमान राईसित भने अझै भेट हुनसकेको छैन। खान बस्दा उनी स्वयं अघि बढी मलाई दालको थिग्रो दिन ढाडु घुमाउँथे, तर पानीसरहको दालमा थिग्रै पाइँदैनथ्यो। मेरा ज्यादै प्यारा छात्रहरूमध्येका एक, दुर्गाप्रसादको गाड़ी दुर्घटनामा मृत्यु भएछ - जानेर ज्यादै दिक्दारी लाग्यो। फुटबलर ठाकुर लेप्चा, गर्जमान गुरुङ, गोरा गुरुङ, कालिम्पोङमा फुटबल खेल्न आइरहने र पछिसम्म भेट भइरह्यो। उत्तर सिक्किम, याटुङ, ल्हासातिरका धेरै छात्रहरू थिए - ती कता पुगे, के भए होलान्?

मेरो वेतन रु.69/ - थियो। होस्टेल चार्ज तिर्दा रु. 49/- मात्र बाँच्थ्यो। होस्टेलको खाना ज्यादै निकृष्ट थियो। यसैले मेरो स्वास्थ्य बिग्रिन थाल्यो र इच्छा हुँदाहुँदै पनि करीब चार महीना जति काम गरेर म घर फिरें। आज ती दिनलाई फर्केर हेर्दा रमाइलो लाग्छ।

(15 अगस्त 1982 मा आकाशदीपमा प्रकाशित यो संस्मरण वरिष्ट लेखक महानन्द पौड्यालको हो।)                         अगस्त 2011

रामचन्द्र शर्माका प्रारम्भिक गद्यलेखन

सुवास दीपक

नेपाली साहित्यमा मेरो पहिलो रचना 'कञ्चनजङ्घा' पत्रिकामा 1968 - मा प्रकाशित भयो। अति उत्साहित भएँ आफ्नो नाम पत्रिकामा छापिएको देख्ता। त्यसबेला सिक्किमबाट कञ्चनजङ्घा, हिमालय सन्देश, प्रगतिजस्ता पत्रिकाहरू नियमित रूपले प्रकाशित हुन्थे भने दार्जिलिङबाट दीयो, दियालो, धुवाँ, जनदूत आदि। यी सबै पत्रिकाहरू सिंगतामको त्रिवेदी स्टोर्सबाट किन्थें र पढ्थें। स्व. गंगा कप्तानको निजी पुस्तकालयमा उपन्यास, कविता आदि पढ्थें। त्यही दिन थिए जब  एक दिन कप्तानकै निजी पुस्तकालयमा कञ्चनजङ्घा पत्रिकाको पुरानो अङ्कमा प्रकाशित एउटा लेखमाथि मेरो नजर पऱ्यो। 1 जुलाई 1964 - को कञ्चनजङ्घाको अङ्कमा 'जब म मरेको थिएँ" शीर्षकमा एउटा निबन्ध थियो, लेखक थिए रामचन्द्र शर्मा, बी.ए., पाचेखानी, पाक्योङ, पूर्व सिक्किम। यो एउटा सत्य घटनामा आधारित रचना थियो, मैले चाख लाएर पढ़ें। सिक्किममा परिष्कृत गद्य लेखनको यो एउटा उल्लेखनीय रचना हो। नेपाली गद्यलेखनमा रामचन्द्र शर्माको रचना - क्षमता यसै लेखबाट प्रमाणित हुन्छ। यो एउटा ध्रुव सत्य हो कि कञ्चनजङ्घा पत्रिकाले सिक्किम, दार्जिलिङ, डुवर्स, असमबाट धेरै लेखकहरू जन्माएका छन्। तीमध्ये रामचन्द्र शर्मा एकजना हुन् तर दुर्भाग्यको कुरा समीक्षकहरूबाट तिनी अहिलेसम्म ओझेल नै परेका छन्।

यसै पत्रिकामा तिनको अर्को लेख 15 फरवरी 1966 मा प्रकाशित छ, जसको शीर्षक हो 'शिक्षा'। सिक्किमजस्तो एउटा पछौटे तत्कालीन अधिराज्यमा शिक्षाको प्रचार - प्रसार प्रक्रिया शुरु भइसकेको भए तापनि समग्र रूपमा यसको व्यापक आवश्यकताको अनुभव रामचन्द्र शर्माले स्वयं एक शिक्षकको रूपमा काम गर्दै गरेका हुनाले शिक्षाको उद्देश्यबारे तिनी लेखमा लेख्छन् -

"शिक्षाको उद्देश्यलाई स्पष्ट गर्नका निम्ति उसका प्रमुख दुई पक्षहरूको उल्लेख गर्नु आवश्यक छ। शिक्षाका दुई पक्ष हुन् -  आध्यात्मिक पक्ष र भौतिक पक्ष। ईश्वर र आत्माको ज्ञान, सांसारिक अनित्यताको ज्ञान, धर्म, अर्थ, काम, मोक्षसम्बन्धी ज्ञान, सङ्कीर्ण परिधिबाट माथि उठेर व्यापक रूपले सोच्ने, विचार्ने शक्तिको प्रादुर्भाव आदि शिक्षाका आध्यात्मिक पक्ष हुन्। यसबाहेक आफ्नो देश र समाजको हितका निम्ति मरिमेट्न तम्सिने भावना, अन्धकार र अज्ञानमा बसेका आफ्ना देशवासीहरूलाई ज्ञान वा उज्यालोपट्टि प्रेरित गर्नसक्ने क्षमता, असत्य र अन्यायप्रति घृणा र सत्य एवं न्यायप्रति आस्था राख्दै सन्तोषपूर्ण ढङ्गले जीवनयापन गर्ने कला आदि शिक्षाका भौतिक वा व्यावहारिक पक्ष हुन्। जबसम्म शिक्षाका यी दुवै पक्षहरूलाई सम्हाल्नसक्ने वा अपनाउनसक्ने शक्तिको प्रादुर्भाव हुँदैन तबसम्म शिक्षा अस्थायी र अधुरो नै रहन्छ। अत: शिक्षाको सही उद्देश्य भयो आध्यात्मिक र भौतिक ज्ञानको प्राप्ति। भौतिक ज्ञानले यस जीवनमा आर्थिक लाभ गराउनेछ भने आध्यात्मिक ज्ञानले जीवन संग्राममा विजयी हुने शक्ति प्रदान गर्नका साथै परलोकलाई समेत सुधार्ने प्रकाश दिन्छ।"

रामचन्द्र शर्माका परवर्ती लेखनमा शैक्षिक, राजनैतिक, सामाजिक, आर्थिक परिवर्तनद्वारा निमुखा, शोषित अनि दलित सिक्किमे जनतालाई जगाउने उद्देश्य स्पष्ट रूपले उजागर भएको देखिन्छ।

शिक्षासम्बन्धी शर्माको अर्को लेख कञ्चनजङ्घा पत्रिकाकै 1 मई 1970 को अङ्कमा प्रकाशित भएको पाउँछौं। यस लेखको शीर्षक हो - 'वर्तमान सिक्किम र हाम्रो शिक्षा'। सिक्किमको भारतमा विलय हुनुभन्दा अघि समर्पित शिक्षकको हैसियतमा शर्माले शिक्षामा सुधारलाई लिएर केही महत्वपूर्ण सुझाउ दिएका छन्। तिनी लेख्छन् -

 'जहाँसम्म हाम्रो सिक्किममा प्राथमिक शिक्षाको सम्बन्ध छ, विगत बीस वर्षमा प्रशंसनीय पर्गति भएको छ र यो देशको सामाजिक अवस्था सुहाउँदो पनि छ।... तर माध्यमिक र उच्चमाध्यमिक शिक्षाले भने सीधै शिक्षार्थी र देशको भविष्यसँग सम्बन्ध राख्ने हुनाले यसलाई हेरफेर गरी समयानुकूल बनाउने खाँचो देखा पर्दैछ। कारण के हो भने सामान्यतया हाम्रा देशवासीहरूको आर्थिक अवस्था सन्तोषजनक नभएकोले धेरैजसो आमाबाबुले आफ्ना नानीहरूलाई त्योभन्दा अधिक शिक्षा दिन सक्दैनन्। कुनै प्रकारले एघार क्लाससम्म पास गराएर उनीहरू आफ्ना भारी बिसाउन चाहन्छन् र छोराले कमाओस् र खाउँला भन्ने ठूलो आशा राख्छन्। तर बिचरा छोराले भने के गरेर कमाउने? जबकि उसले नोकरीबाहेक अरू स्रोतबाट कमाउने खालको विद्या नै पढेको छैन। त्यसकारण चालू माध्यमिक, उच्चमाध्यमिक शिक्षाको क्षेत्रमा काम लाग्ने खालका केही नयाँ व्यावहारिक विषयहरूको पनि समावेश गरिनुपर्ने र ती विषयहरूलाई पढाउनेयोग्य प्रशिक्षणार्थीहरूको नियुक्ति गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। हामीलाई वैज्ञानिक र प्राविधिक शिक्षा पनि चाहिएको छ तर सिक्किममा ठूल्ठूला उद्योग - धन्दा र कल - कारखानाहरूको कमी हुनाले धेरै मात्रामा यी विषयहरूमा डिप्लोमा हासिल गर्ने शिक्षार्थीहरूको खपत हुने ठाउँ छैन। यस्ता उद्योग - धन्दाका लागि चाहिने प्राकृतिक स्रोतकै यहाँ कमी छ। यस अवस्थामा सबभन्दा ठूलो स्कूल चल्दैछन् र नयाँ चलू गरिनेवाला छन्, ती सबैलाई यथाशीघ्र बहुद्देश्य (मल्टिपर्पस) स्कूलहरूमा परिणत गरियोस् र त्यसमा हाम्रो देशका भावी कर्णधारहरूलाई काम लाग्ने खालका , हाम्रो देश र परिस्थिति सुहाउँदा व्यावसायिक विषयहरू जस्तै वैज्ञानिक तरीकाले खेती गर्ने शिक्षा, पशु - पालन, कुखुरापालन आदिको शिक्षा, लौह कला, धातु कला शिक्षा, हस्त कला (थुम्से, डोको, डालो र नाम्लो आदि), चित्रकला, सङ्गीत र व्यायामको शिक्षा, चिकित्साशास्त्रको शिक्षा आदि व्यवसायिक विषयहरू अनिवार्य रूपले पाठ्यक्रममा समावेश गरियोस्। फलस्वरूप एघार क्लाससम्म मात्र पढ्नसक्ने विद्यार्थीहरूलाई नोकरी नपाएको खण्डमा पनि जीविका उपार्जन गर्न सजिलो परोस् र देशको निकट भविष्यमा नै आइलाग्ने शिक्षित बेकारीको सामना पनि गर्न नपरोस्।'

रामचन्द्र शर्मा समाजमा साम्प्रदायिक सौहार्दका प्रबल समर्थक थिए। सिक्किम विभिन्न जात - जाति, धार्मिक आस्था राख्ने मानिसहरूको एउटा सुन्दर बघैंचा हो, सबै मानिसहरू यहाँ शताब्दियौंदेखि मेलमिलापसित बस्दै आएका छन्। शर्माले कञ्चनजङ्घा पत्रिकाको जनवरी 1970 को अङ्कमा 'हाम्रो देश सिक्किम र यसको संस्कृति' शीर्षक लेखमा यसै विचारलाई महत्व दिएको पाइन्छ। लेशमा शर्मा लेख्छन् -

'जस्तो कि हाम्रो देश सिक्किम तीनवटा अक्षरले बनेको छ, त्यस्तै हाम्रो देशको संस्कृतिमा पनि गंगा, जमुना र सरस्वतीको सङ्गमझैं तीनवटाको मेल छ, त्यो हो तिब्बती, लेप्चा र नेपाली संस्कृतिको सङ्गम अथवा त्रिवेणी। सयकडौं वर्षदेखि हाम्रो देशले यी तीन संस्कृतिलाई आफ्नो काखमा हुर्काएको छ। यति मात्र होइन, हाम्रो देशले यी तीनवटा संस्कृतिलाई मेल - मिलापका साथ विकसित पार्दै पारस्परिक, सामाजिक एवं राजनैतिक उन्नति गरेर संसारका सामु एउटा नयाँ उदाहरण पेश गरेको छ। यी तीनै जातिले आफ्नो बेग्ला - बेग्लै धर्म, भाषा, सभ्यता एवं परम्परागत ऐतिहासिक मान्यता हुँदाहुँदै पनि आजसम्मको इतिहासमा हाम्रो यो सानो पहाड़ी राज्यमा धार्मिक झगडा कहिल्यै भएको छैन। यो हामी देशवासीको निम्ति कम गौरवको कुरा होइन!'

रामचन्द्र शर्माको नाम यस भेकका एकजना प्रखर राजनीतिक व्यङ्ग्यकारको रूपमा लिइन्छ। तिनका कृतिहरूको निष्पक्ष समीक्षा हुन आवश्यक छ किनभने तिनले समाजलाई सही दिशा दिने आह्वान आफ्ना शुरूका र परवर्ती रचनाहरूमा गरेका छन् र तिखो व्यङ्ग्यप्रहारद्वारा समाजमा रहेका विसङ्गति, आडम्बर र पाखण्डको पर्दाफास गरेका छन्।

यस लेखमा मैले केवल कञ्चनजङ्घा पत्रिकामा प्रकाशित शर्माका लेखहरूको सङ्क्षेपमा चर्चा गर्न सकें। पछिका दिनहरूमा तिनका सबै प्रकाशित कृतिहरू उपलब्ध भए, विस्तृत चर्चा गर्ने विचार राख्दछु।

                      (आर. सी. शर्मा स्मृति ग्रन्थ 2009 - मा प्रकाशित) - जुलाई 2011

सामयिक चर्चा

गोर्खाल्याण्डबारे केही विचारहरू

गोपालबहादुर नेपाली

आज भारतका विभिन्न राज्यमा बसेका गोर्खा - नेपालीभाषी जनताहरू गोर्खाल्याण्ड आन्दोलनबारे धेरै चिन्तित छन्। गोर्खाल्याण्ड आन्दोलनमा देखा परेका विसङ्गतिहरूबारे धेरै ठाउँमा चर्चा - परिचर्चा भइरहेको छ। हुन त यो आन्दोलन सय वर्षभन्दा धेरै वर्षसम्म लामो भए तापनि यसको परिचालन अझै पनि सही रूपमा हुन सकेको छैन। हाल पनि यो आन्दोलनलाई व्यापकता दिने काम भएको छैन।

यस आन्दोलनलाई व्यापकता दिन धेरै जरुरी छ। जहाँसम्म हामीलाई लाग्दछ - यो आन्दोलन एउटा संगठन या दलको मात्र हुनु ठीक भएको छैन। यसभन्दा पहिले पनि यो आन्दोलन यसै कतिवटा कारणले गर्दा सफल भएन। सुवास घिसिङको नेतृत्वमा भएको आन्दोलनमा सबै भारतीय गोर्खा - नेपालीहरूले सहयोग गरे तापनि उनले सबैका भावनालाई बुझ्नसकेनन्। गोर्खा र नेपाली भाषाको आन्दोलनमा उनले जनताको विचार बुझ्न सकेनन्। अहिलेपनि यो आन्दोलन एउटा दल वा पार्टीको मात्र हुन पुगेको छ।

आज आन्दोलनका समर्थकहरू मदन तामाङको हत्या हुनु एउटा ठूलो दुक्खदायी कुरा भएको छ। यो भारतका सबैलाई दुक्ख लाग्ने कुरा हो। हामीले सोचेका थियौं - कुनै समयमा केही सामान्य तार्किक विसङ्गतिहरू रहे चापनि सबैमाझ एउटा स्वस्थ परिवेश बन्ला तर त्यस्तो हुनसकेन। सबैले सोचेका थिए - सबैमाझ एउटा राम्रो स्थिति आउला, सबै कार्यकर्ता, दल र बुद्धिजीवीहरूको चेष्टामा काम हुनेछ तर त्यस्तो हुन सकेन। हामी सबैले चाहेअनुरूप यो काम हुन सकेको छैन। यस आम्दोलनलाई सक्षम बनाउन धेरै जरुरी छ।

हामीले यस आन्दोलनबारे केही विचार - सुझाउ हाम्रा दार्जिलिङका वरिष्ठ साहित्यिक - कार्यकर्ताहरूमाझ चर्चा होला भनेर राखेका थियौं। हामी अझै पनि चाहन्छौं यो आन्दोलन - एउटा दल या संगठनको नहोस्, यसमा गोर्खा लीग, क्रामाकपा, हिल कांग्रेस, भाजपा, गोरामुमो अनि सबै साहित्यिक संगठन - ट्रेड युनियन - शिक्षक - भागोप तथा विद्यार्थीहरूको पनि पूर्णता समर्थन हुनुपर्दछ।

आज कुन प्रसंगमा यो कुरा भन्न चाहन्छु कि असममा सुरु भएको विश्वविद्यालय आन्दोलन एक दिनमा सफल भएको होइन। मंगलदैकोबाट सुरु भएको आन्दोलन - एउटा पार्चीले सुरु गरे तापनि यसलाई स्थानीय राजनैतिक दल र असमको छात्र संगठन 'अखिल असम छात्र संघ' - ले एउटा व्यापक आन्दोलन गराउनसक्यो - महिनौं - वर्षौंसम्म आन्दोलन चल्यो - यसमा सबै दल र विद्यार्थीहरूले स्कूल, कलेज, विश्वविद्यालय आदि छाडी बाटोमा निस्की आन्दोलन गर्न थाले। यसले गर्दा यो आन्दोलन व्यापक हुन गयो। असमभित्र रहेका सबै स्कूल - कलेज, विश्वविद्यालय, अफिस बन्द भएका थिए। तबसम्म राज्य सरकार र केन्द्र सरकारले यसमाथि 1979 - देखि शुरु भएको आन्दोलन 1984 - 85 - मा असम सम्झौता हुन सक्यो। त्यति बेला असममा विभिन्न संगठनहरूको एउटा संयुक्त आम्दोलन भएको थियो। 'अखिल असम गण परिषद्' जन्मेको थियो - त्यसै किसिमको एफटा संगठन यहाँ पनि हुनुपर्ने हो।

यस आन्दोलनलाई व्यापकता दिन भारतीय गोर्खा परिसङ्घले आफ्ना धेरैवटा कार्यक्रममा यसबारे चर्चा गऱ्यो। दिल्लीमा सेमिनार आदि गऱ्यो। ठीक त्यहीअनुरूप दार्जिलिङमा पनि संयुक्त मंच गठन गरी यसबारे दिल्ली - दार्जिलिङ - सिक्किमतिर कार्यक्रमहरू गर्नु परे राम्रो हुने थियो। भारतका विभिन्न ठाउँमा भोक हड़ताल गर्न सबै छात्र - साहित्यिक संगठन र भारतीय गोर्खा परिसङ्घका कार्यकर्ताहरूलाई लिई एउटा मंच बनाउने, केन्द्र सरकारलाई स्मारक पत्र प्रदान गर्ने साथै भारतका सबै राजनैतिक दललाई स्मारक पत्र पठाउने आदि आवश्यकता छ। यसका साथै उदारवादी बंगाली विद्वानहरूको पनि सहयोग लिने चेष्टा हुनुपर्दछ।

यसका निम्ति हामीलाई लाग्छ विमल गुरुङ तथा रोशन गिरीमा जुन योग्यता छ - त्यसलाई अझ व्यापकता दिने, उदार बन्ने र अरूलाई पनि बनाउने चेष्टा गर्नुपर्दछ। बिना संयुक्त मंचको यो आन्दोलन अति चाँडै सफल होला लागेको छैन - यसलाई व्यापकता दिनु जरुरी छ। यसको सुरुआत दार्जिलिङबाट होस् र यसको व्यापकता भारतभरि हुने नै छ।

तब मात्र हामीले चाहेको स्वस्थ दार्जिलिङ राज्य सफल बन्ला भन्ने हाम्रो चाहना छ। यसको इच्छा हामी भारतका गोर्खा - नेपालीभाषीहरूले चाहेका छौं।

(जून 2011)

सुक्खिममा आधुनिक शिक्षाको सूत्रपात तथा प्रसार

रश्मिप्रसाद आले, सभापति, सिक्किम साहित्यकार सम्पर्क समिति।

स्वर्गीय महाराजा सर थोतुब नामग्याल, के. सी. एम. आई. अत्यन्त प्रगतिशील शासक होइबक्सनाले देशको उन्नतिमा तथा प्रजाका कल्याणमा निरन्तर दत्तचित्त होइरहन्थे। गान्तोकस्थित " सर थोतुब नामग्याल मेमोरियल हस्पिटल" उहाँकै पुण्यस्मृतिमा निर्माण गरिएको हो। आधुनिक शिक्षाको उपकारिता उहाँले पूरै हृदयङ्गम गरेर युग सुहाउँदो शिक्षाको प्रवर्त्तन तथा प्रचार राज्यमा हुनु नितान्त वाञ्छनीय छ भनीठानेर आफ्ना सुयोग्य परामर्शदाता च्याकुंका मालिक श्री शिव देवानसँग सर्वप्रथम यस विषयमा चर्चा गर्नुभयो।

भारतमा सम्राट् विक्रमादित्यको पालाझैं महाकवि कालिदास वररुचि आदि नवरत्नका जमघट हुन नसके तापनि सुक्खिमको सौभाग्यले त्यस बेला यहाँ दूरदर्शी, उदारचेत्ता त्रिरत्नका समागम दैवात् हुनगएको थियो। स्वनामधन्य मिस्टर जे. सी. ह्वाइट त्यस समय त्यहाँका पोलिटिकल अफिसर हुनुहुन्थ्यो। उहाँले प्रजाका उन्नति कल्पना अनेक जनहितकर कार्यहरू गरेका हुनाले उहाँकै गुणग्राही प्रजावर्गले पनि राजधानी गान्तोकमा "ह्वाइट मेमोरियल हल" नामक एक भव्य स्मारक बनाइदिएर उहाँको कीर्ति अमर तुल्याएका छन्। सुक्खिमका सच्चा हित चिन्तक हुनाले महाराजा साहेबका विचारधाराले ह्वाइट साहेबको पूर्ण समर्थन पाउँदथे। आफ्ना प्रजालाई शिक्षित तथा सभ्य पार्न महाराजाको आग्रहलाई हार्दिक समर्थन गर्दै उहाँले भारतबाट श्री रामधन पाण्डे नामधारी जनैक बिहारी महोदयलाई प्रधान अध्यापक पदमा तुरन्त झिकाइदिनुभयो औ 1894 सालमा "हिन्दी स्कूल" नामक एक सानो पाठशालाको गान्तोकमा सर्वप्रथम उद्घाटन भो। काशी बाबु (काशीराज प्रधान) सहायक शिक्षक नियुक्त हुनुभो। यो शुरूको पाठशाला वर्तमान जेल र इञ्चे गुम्बा जाने दोबाटोको छेवैमा एक सानो कटेरामा सर्वश्री ग्यालछेन काजी, आपत काजी, डुग्दा काजी, शेराब (तुम्लो) काजी औ साक्योंग काजी नाम भएका पाँचजना विद्यार्थीहरू लिएर खोलियो। स्कूल जनप्रिय हुँदै गयो औ छात्र संख्या क्रमश: बढ्नथाल्यो।

प्राय: तीन वर्षपछि उक्त पाठशाला वर्तमान टी. एन. एकादेमी मनि भएको मूलबाटाको मास्तिर सऱ्यो। त्यसपछि हालको पुरानो बजारमाथि पिन्छो नेडुपको (हाल अविद्यमान) घरको एउटा सानो कोठा किरायामा लिई त्यसै चल्न थाल्यो।

शुभ साल 1897 - मा स्कूलको लागि बल्ल एउटा स्थायी घर दरबारमा बनाइदिएर "हिन्दी स्कूल" - को नाम परिवर्तन गरी " स्टेट स्कूल" राखिदिएर सम्भवत: त्यसै वर्ष मात्र यो स्कूल सरकारद्वारा स्वीकृत भयो। स्कूल हाल लाल बजार बनिएको ठाउँमा थियो। पहिले यो स्कूल खोल्दा अनुमानित पच्चीस, तीसजना विद्यार्थी थिए औ सर्वश्री हर्कध्वज प्रधान, बाक्सिंग कार्थक र श्रीदल शिक्षक हुनुहुन्थ्यो। विद्याको मोल प्रजाले बुझिल्याउँदा टाढा टाढाबाट पनि मानिसले आफ्ना बालकहरू गान्तोकमा पढ्न पठाउन थाले औ दिनदिन यसरी छात्र संख्या बढ्दैगयो।

1902 सालमा "स्टेट स्कूल" विभक्त भएर "नेपाली बोर्डिंग स्कूल" र "भोटिया बोर्डिंग स्कूल" बनिए। पहिलो स्कूल चाहिं आफ्नै पुरानो ठाउँमा रह्यो औ पछिल्लोको लागि शहरदेखि प्राय: दुइ माइल उत्तरमा नयाँ घरहरू बनिए। अब दुइ भिन्न भिन्न स्कूलका लागि पृथक् पृथक् शिक्षकवर्गको आवश्यक पर्नाले राजशाही विभागका कमिश्नरका दोभाषे तिब्बते र अंग्रेजीका धुरन्धर विद्वान काजी दावा साम्डुपज्यू भोटिया बोर्डिंग स्कूलका हेडमास्टर पदमा नियुक्त हुनुभो। जातका डुक्पा भए तापनि उहाँलाई टिबेटन भाषाको विलक्षण ज्ञान थियो। लब्धप्रतिष्ठित तिब्बत पर्यटक राय बहादुर शरच्चन्द्रदास, सी. आई. ई. - का सहयोगले अमूल्य "अंग्रेजी - टिबेटन कोश" पनि  उहाँले अथक परिश्रम गरी बनाउनुभो। स्थानीय पोलिटिकल अफिसर आदि अनेकौं नामी अंग्रेजहरू टिबेटन भाषा सिक्न उहाँका चेला बन्न आउँथे।

उहाँका सहायक शिक्षकहरू सर्वश्री ग्यालछेन छिरिंग, दोर्जी वांगदी, चेलनाम छिरिंग, लामा ढोण्डुप, छिरिंग ढोण्डुप, हर्कध्वज राई, फुर्बा वांगदी इत्यादि हुनुहुन्थ्यो। शुरूमा 20/25 जनामात्र विद्यार्थी थिए। पछि प्रधान अध्यापकको सुख्याति देशव्यापी फैलिंदा छात्र संख्या बढ़ेर धेरै भएको थियो।

तीक्ष्ण मेधासम्पन्न स्वर्गीय महाराजकुमार शिट्क्योंग टुल्कुले तथा सद्य दिवंगत सर्वश्री महाराजा सर टाशी नामग्याल, के. सी. आई ई., के. सी. एस. आई. धरि छात्र बनिदिएर यस स्कूललाई गौरवान्वित पारिबक्सिएको थियो। जसरी नेपालबाट सर्वप्रथम बिलायतको सफरमा जाने श्रेय महाराजा चन्द्रशमसेरलाई छ, त्यसरी नै सुक्खिमबाट बिलायत जाने अग्रणी पुरुष महाराजकुमार शिट्क्योंग टुल्कु नै होइबक्सिन्छ (1907 - 1908)।

पानसको मन्तिर अन्धकार रहे तापनि प्रदीपको उज्जवल प्रकाश दूर दूरसम्म पुग्दछ भन्ने बात स्वयंसिद्ध छ। तदरूप हाम्रा प्रसिद्ध काजी दावा साम्डुपको गुण यस देशका अधिकारीवर्गले कदर गर्न नजाने तापनि उहाँको सुख्याति देश - देशान्तरव्यापी फैलिँदैगो। जौहरीले हीराको मोल बुझेझैं कलकत्ता विश्वविद्यालयले उहाँको गुणको कदर गरी उहाँलाई 1919 सालमा टिबेटनको लेक्चरर पदमा सादर अभ्यर्थना गरेर लगे। सुक्खिमलाई तिमिराच्छन्न विशेषत: स्कूललाई सद्दे अनाथ पारी सदाको लागि उहांले गान्तोकबाट प्रस्थान गर्नुभयो। सेकेण्ड मास्टर बाबु दोर्जी वांगदीको निरीक्षणमा येनतेन प्रकारेण स्कूल सन् 1924 सम्म चलिरह्यो। अन्त्यमा 1925 सालको प्रारम्भमा यो स्कूल "नेपाली बोर्डिंग स्कूल" साथै " सर टाशी नामग्याल बोर्डिंग स्कूल" - सँग विलीन भयो।

 माथि उल्लेख गरेअनुसार 1902 सालमा नेपाली बोर्डिंग स्कूल प्रथम स्थापित हुँदा श्री हर्कध्वज प्रधान हेडमास्टर हुनुहुन्थ्यो। दीगो गरिबस्ने योग्य प्रधान अध्यापकको अभावले स्कूल सुचारू रूपले चल्न सकेको थिएन। सुयोग पर्नासाथ अन्यत्र फालहाल्ने खुट्किलोस्वरूप गरेर भए तापनि सर्वश्री बुद्धिमान प्रधान, ऐतसिंह, हर्षलाल दीक्षित, भीमबहादुर प्रधान (राय साहेब), काजी सोनाम तोपदेन (राय बहादुर) इत्यादि महोदयहरूले अस्थायी हेडमास्टर बनिदिएर यो स्कूलको सञ्चालनमा अपूर्व सहायता गर्नुभएको थियो।

त्यस समयमा सारा सुक्खिममा विश्वविद्यालयको शिक्षा प्राप्त गर्ने स्थानीय सज्जन दुष्प्राप्य हुनाले विज्ञापनको माध्यमले 1920 सालको प्रारम्भमा खर्सांगबाट लेखकलाई विशेष प्रोमोशन देखाएर हेडमास्टर पदमा झिकाउन बाहेक सुक्खिम सरकारले गत्यान्तर देखेन। अयाचित प्रशंसापत्रहरूका निम्न उद्धरणहरूबाट शिक्षित मानिस तदानीम् कतिका दुर्लभ थिए, त्यो स्पष्ट झल्कन्छ। स्वर्गीय बी. के. प्रधान, सिक्किम स्टेट काउन्सिलर तथा जमान्दार ता0 24.03.1922 - मा लेख्नुहुन्छ - "I find no man in Sikkim more qualified than Mr. R.P. Alley in Education among the hillmen." ता0 23 मई, 1922 सालमा तदानीन्तन जुडिसियल सेक्रेटरी उन्नतमना श्री कुमार डब्ल्यू0 पोल्देन, जसद्वारा शिक्षा विभाग पनि सञ्चालित भऐ रहेको थियो, उहाँले लेखकको विषयमा भन्नुहुन्छ - "I have found in him the best Headmaster we have had for several years. The school has improved wonderfully since he took charge of it." आत्मश्लाघाको दोष नछोए यहाँ यति भन्न सकिन्छ, लेखकको नेतृत्वमा चल्न थालेको नेपाली बोर्डिंग स्कूल सर्वप्रिय हुंदैगयो। राष्ट्रभरको गण्यमान्य काजी जमिन्दार सम्पूर्णले आफ्ना सन्तानको भविष्य सुधार्नलाई किञ्चित् द्विधाबोध नगरी सहर्ष आफ्ना नानीहरू नेपाली स्कूलमा भर्ना गरिदिएर निश्चिन्त भएर रहनथाले। भोटिया स्कूल रित्तिन थाल्यो। विद्यार्थी संख्या घटेर 40/50 पुग्यो। पक्षान्तरमा नेपाली स्कूलका छात्र बढ़ेर डेढ सयभन्दा अधिक भए।

अंग्रेज सरकारको कुटिल भेदनीति अपनाएर सानो गान्तोक शहरमा पनि जातीय भेदभाव स्पष्टै झल्काएर वर्गीय स्तरमा पवित्र जन - शिक्षा विभागलाई पनि कलुषित पार्दै समकक्षका भोटिया बोर्डिंग र नेपाली बोर्डिंग स्कूल खोलेकोले राष्ट्रिय एकतामा ठूलो विघ्न पर्ने शंकाले तथा आर्थिक दृष्टिकोणले हेर्दा पनि एकै स्तरका दुइ भिन्न स्कूलका सञ्चालनमा लागेका खर्चले एक हाई स्कूल चलाउन सकिने सम्भावना हुँदा हेडमास्टरले दिनुपर्ने वार्षिक रिपोर्टहरूमा मैले (लेखकले) यी दुइ स्कूल मिलाएर एक हाई स्कूल बनाउने सत् परामर्श अधिकारीलाई निरन्तर पर्सनल एसिस्टेन्ट मिस्टर एफ. पी.  बाक्यर एक पाका बहुदर्शी सज्जन हुनाले लेखकसंग व्यक्तिगत आलोचना गरी उत्थापित प्रस्ताव अनुमोदन गरेर नेपाली तथा भोटिया बोर्डिंग स्कूलहरू मिलाएर प्राय: दुइ सय विद्यार्थीले "सर टाशी नामग्याल हाई स्कूल" उदघाटन गर्ने सिद्धान्तमा उपनीत हुनुभो। त्यसबेला शिक्षा विभागमा वार्षिक प्राय: नौ हजार रुपैया मात्र खर्च हुन्थ्यो। अब भावी स्कूलको लागि उपयुक्त घर तथा शिक्षकवर्गको प्रबन्ध मिलाउने जटिल समस्या आइपऱ्यो। गान्तोकस्थित भारतका सैन्य ग्यान्सी (तिब्बत) - मा अपसारित गरिएका हुनाले यहाँ पल्टन बस्ने ब्यारेकहरू अव्यवहृ. भऐरहेका थिए। ती घरहरू बाह्र हजार रुपैयामा सुक्खिम दरबारले किन्ने बन्दोबस्त भयो। पछि हालको पोष्ट आफिस मास्तिर भएको "मेस घर" तथा स्कूल मनिको एसिस्टेन्ट पोलिटिकल अपिसरहरू बस्ने गरेको कोठी भारत सरकारलाई नै प्रयोजन हुँदा साँड़े तीन हजार रुपैया घटाएर सौदा चुक्त्तभो। मूल सेना निवास ढुंगाका दुइ ठूला तले घरले बनिएको थियो। एउटालाई छात्रावासमा परिणत गरियो औ दोस्रोलाई कोठा कोठामा बाग गरेर विद्यार्थी पढाउने कमरायोग्य बनाइयो। यी जम्मै कामको भार लेखकमै व्यस्त हुनाले दिउँसो पढाउँदै बिहान बेलुकी दुइ पटक पी. डब्ल्यू.डी. - का कर्मचारीहरूलाई निर्देश दिँदै काम हेर्न माथि ब्यारेकमा आउनुपऱ्थ्यो। यथा समयमा ब्यारेक पाठसाला योग्य बनाइयो।

त्यसपछि रह्यो शिक्षकको बन्दोबस्त गर्ने दुरूह व्यापार। स्थानीय प्रभावशाली अभिजात सम्प्रदायमा अंग्रेज हेडमास्टर ल्याए आफ्ना वंशधरलाई शुद्ध उच्चारण, अंग्रेजी रहन - सहन, रीति - रिवाज जस्तै दिवा अथवा नैश भोजमा कस्ता पोशाकमा डटिनु पर्छ, टाई कसरी बाँध्नु पर्छ, काँटा - चम्चा कसरी चलाउनु पर्छ, बल डान्समा पाउ कसरी चाल्नु पर्छ, इत्यादि इत्यादि सिकाउने छन् भन्ने धारणा त्यस बेला बद्धमूल हुँदैगएको थियो र तदानीन पोलिटिकल अफिसर कर्नेल एफ. ए. बेइलीको सौजन्यले डब्लिन युनिभर्सिटीका जनैक स्नातक मिस्टर सी. ई. डाडलीलाई हेडमास्टर पदमा झिकाइयो। हिन्दुस्थानका स्कूलहरू चलाइने प्रणालीका अनभिज्ञ हुनाले कतिपय यहाँ अप्रचलित तथा असंगत पद्धति प्रवर्त्तन गर्दा शिक्षकमण्डलीमा अशान्ति तथा गण्डगोल मच्चियो। अत: स्कूल परिचालन कार्यमा लेखकको परामर्श उपेक्षा गर्न नसकिने ठहरियो। पछि यहाँसम्म भयो - एसिस्टेन्ट हेडमास्टर नै स्कूलका सर्वेसर्वा हुन् भन्ने अवधारणा समेत मानिसमा पैदा हुनगयो। कालक्रममा सबैका सहयोगले स्कूल सन्तोषजनक रूपले चल्न थाल्यो। चार वर्षसम्म नवम् औ दशम् श्रेणीका पाठ्यपुस्तकहरू दार्जीलिंग हाई स्कूलमा पढेर यहाँका विद्यार्थीहरूले म्याट्रिक परीक्षा दिन थाले।

1928 सालतिर बंगाल प्रदेशका डी.पी.आई. (मि.बटम्ली) - लाई स्कूल परिदर्शन गरिदिने अनुरोध गरियो औ उहाँ गान्तोक आएर शिक्षकवर्गका लागि प्रोभिडेन्ट फण्ड खोलिदिने अनिवार्य सर्त पूरा भएपछि कलकत्ता विश्वविद्यालयले स्कूललाई स्वीकृति दिने सुपारिस गरिदिनुभयो। 1929 सालमा शिक्षकका तलबको रुपैयामा दुइ पैसा दरबारले थपिदिएर प्रोभिडेन्ट फण्ड खोलेपछि युनिभर्सिटीद्वारा स्कूल स्वीकृत भयो। अब छात्रहरूलाई म्याट्रिक पढ्न दार्जीलिंग पठाउने काम हरायो। यहाँ परीक्षाको केन्द्र नखोलिएसम्म केवल अन्तिम परीक्षा दिने विद्यार्थीहरूलाई दार्जीलिंग पठाउनु पऱ्थ्यो। परीक्षाफल अत्यन्त प्रशंसनीय हुन्थे। कोही वर्ष ता साराका सारा परीक्षार्थी प्रथम विभागमा उत्तीर्ण हुन्थे। दार्जीलिंग हाई स्कूलका वर्तमान उप - प्रधान शिक्षक श्री एस. लामाले ता विशेष सम्मान चिह्न सहित म्याट्रिक पास गरिदिएर पछिपरेकी सुक्खिम माताको मुख प्रोज्जवल पारिदिएका थिए।

'सेक्रेटीश! सेक्रेटीश! सेक्रेटीश!" दिनरात यो नाम सुन्दा वाक्क लागिसक्यो भनेर सुप्रसिद्ध ग्रीक दार्शनिक सक्रेटीशलाई विष पान गर्न लगाई मारे झैं मि. डाडली महाराजा साहेबका स्नेहभाजन भएर उहाँलाई जेनेरल सेकेरेटरीको थप काम समेत अर्पित हुँदा तथा अन्यान्य कतिपय कारणले क्षमताका लोलुप परश्रीकातर स्थानीय अधिकारीवर्गले उनीप्रति विद्वेषभाव पोषण गर्न थाले। सेक्रेटेरियटका अफिसरहरू राष्ट्रपिताका निकटतम संस्पर्शमा रहनाले राजकाजमा उहाँहरूको ठूलो हात हुनु स्वाभाविकै हो। जघन्य कूटनीतिमा अनभिज्ञ शिक्षकले यस्ता परिस्थितिमा पश्चाद्पद हुनु कुनै अलौकिक घटना थिएन। हेडमास्टर साथै अन्य कतिपय शिक्षक पनि आग्नेय - गिरिका थाप्लीमा बसेझैं हुनगए। फलत: विगत विश्वव्यापी महायुद्धमा मि. डाडली तथा अरू केही अनुभवी शिक्षकले सैन्यमा योगदान गरे। अन्य कोही प्रवीण शिक्षकलाई स्थानान्तरित गर्नाले स्कूलको अपरिमित क्षति भयो। पछि स्कूलमा प्रशस्त खर्च गरी निकै भव्य अट्टालिका निर्माण भएपछि स्कूलको बाह्यिक रमक - झमक धेरै बढेको छ।

प्रौढ अवस्थामा पुग्नलाई बयालिस वर्षको उमेरैमा सर टाशी नामग्याल हाई स्कूलले 1966 सालको प्रारम्भमा दुइ खण्डमा विभक्त हुनुपऱ्यो। मुख्य अंगको निमित्त गृहहरू निर्माण गरी " टी.एन. हायर सेकेन्डरी स्कूल" नाम राखेर यसलाई गान्तोकै पायोनियर रिजार्भमा सारिएको छ। बाँकी अंगले "टी.एन. एकाडेमी" नाम धारण गरी पब्लिक स्कूलको ढाँचामा ढालिएर शहरको माझमा आफ्नो पुरानै ठाउँका सुरम्य हर्म्यहरू ओगटेर डटी बसेको छ; यद्यपि हाम्रा प्रतिवेशी दार्जीलिंग जिल्ला तथा अन्यान्य ठाउँका पब्लिक स्कूलहरूले नगरदेखि निकै टाढाका शान्त वातावरणमा रहन अधिकतर रुचाउँछन्।

राष्ट्रको जुन सर्वप्रथम हाई स्कूल निर्माण पसिनाका अजस्रधारा बहाएर तथा जसको सेवा प्राय: तीस वर्ष निष्कपट भावले गरियो औ जुन पाठसालाको स्थापन तथा उदघाटन हाम्रा सर्वप्रिय स्वर्गीय महाराजा साहेबक पवित्र बाहुलीबाट भएको थियो औ जसको कण - कणमा दिवंगत पुण्यात्माको पावन पदरेणु मिसिएर रहेका छन्, त्यस विद्यापीठले भेल्कीवालाका भेल्कीमा परेर क्रीडा पुत्तिलिका उलटपुलट नाचे झैं भएर अवशेषमा निर्वासित समेत भएको देख्ता दुर्बल हृदय भक्तको मन खिन्न हुनु स्वाभाविकै हो। परन्तु अवतार फेरेकोमा ठूलो सन्तोष छ। सन्ध्या तारा फटाकफुटुक गरी क्रमान्वय उदाउँदै जानाले आकाश जाज्वल्यमान भै तिमिराच्छन्न रजनीमा प्रकाश हाले झैं हामी प्रिय मातृभूमिमा पनि एक दुइ गर्दै स्कूल कलेज खोलिएर देशका कुना - काप्चासम्मको अज्ञानान्धकार दूर भै ज्ञानको दिव्यज्योति अनति विलम्ब चारैतिर झिलमिलावस् भन्ने क्षुद्र लेखकको एकान्त प्रार्थना छ।

निर्मल उच्चतम ज्ञान प्रदान गर्ने कलेज विश्वविद्यालय प्रगति निर्माण कार्यलाई अग्रगम्यता नदिएर दाम्भिक फतुरा साहेब (snobs) पैदा गर्ने कारखाना हो भनी कहलाइने बहुव्यग्र सापेक्ष पब्लिक स्कूल अहिले नै खोल्नाले सुक्खिमवासी अकिञ्चन जनसाधारणको कल्याण साधनमा कहाँसम्म कार्यकारी हुने हो, त्यो भविष्यको निबिड़ अन्धकार गर्भमा निहित रहेको छ। पर्याप्त उच्चशिक्षा प्राप्त गर्ने ज्ञानी पुरुषले मात्र अर्धशिक्षितको उच्छृँखलतालाई नियन्त्रण गर्न सक्तछन्। अल्पविद्या भयङ्करी हुनाले अर्धशिक्षितका संख्या बढ्न साथै देशमा बेकार समस्या जटिलतर हुँदै जान्छ औ त्यसको दुष्परिणामस्वरूप नाना प्रकारका अशान्ति र उपद्रवादि चारैतिर फैलिन्छन्। सौभाग्यले यी महाब्याधिदेखि आजपर्यन्त हाम्रो यो हिमाली छायाँ, गौरीको माया पाएको रमणीय स्वाधीन देश मुक्त छ। (सुनाखरी, 1967, सिक्किम साहित्यकार सम्पर्क समिति,सिक्किम - बाट साभार) अप्रिल 2011

विख्यात हारमोनियम वादक - श्यामलाल क्षेत्री

उदय ठाकुर

हारमोनियम 19औं शताब्दीको अन्तमा सङ्गीतज्ञहरू अनि धार्मिक मिशनरी अथवा पश्चिमी व्यापारीहरूद्वारा भारतमा ल्याइएको वाद्य हो। मेसर्स द्वारिका एन्ड सन्स्, कलकत्ताका द्वारिकानाथ घोषले वर्ष 1887 मा यस वाद्यलाई भारतीय सङ्गीतज्ञहरूका आवश्यकताअनुसार यस वाद्यको पुनर्निर्माण गरे। वर्ष 1910 मा यस वाद्यलाई भारतका दूरस्थ स्थानहरूमा प्रवेश गराइयो। आजभोलि हारमोनियमले सङ्गीतका सबै विधाहरूमा - फोक, सुगम, उपशास्त्रीय वा उच्चस्तरीय शास्त्रीय सङ्गीतसम्ममा आफ्नो स्थान बनाएको छ। हारमोनियमको सर्वप्रथम उल्लेख कृष्णधन वन्द्योपाध्यायको वर्ष 1985 मा प्रकाशित पुस्तक 'गीतासूत्र - सार' - मा भएको छ। हारमोनियम मात्र एउटा यस्तो वाद्य हो, जसले अद्यतन रूपान्तरमा स्वरसम्बन्धी श्रेष्ठतालाई पूर्ण रूपमा प्रस्तुत गर्ने क्षमता छ।

वर्ष 1918 को कुरा हो, गणपतरावका शिष्य श्यामलाल क्षेत्रीको नाम विख्यात हारमोनियम वादकको नामले प्रसिद्ध थियो। उनी विख्यात सङ्गीतज्ञ उस्ताद अल्लाउद्दीन खाँ अनि नेपालको ओखलढुङ्गाको लामिछाने गुरुङ परिवारकी सङ्गीतकी उपासिकी मेलवादेवीका समकालीन थिए। उनी त्यस बेला दिग्गज सङ्गीतज्ञ बीनकर लक्ष्मीप्रसाद, करामतुल्ला सरोदिया, इमदाद खां, विश्वनाथ राव, दानी बाबू, राधिका गोसाईं अनि रोशनआरासित आफ्नो कलाको प्रदर्शन गर्दथे। श्यामलाल क्षेत्रीको बारेमा मशहूर थियो कि जब तिनी हारमोनियम वादन गर्थे, सङ्गीतप्रेमीहरू तिनको प्रतिभालाई देखेर छक्क पर्थे। तिनी आफ्नो वादक चापल्यमा श्रोताहरूलाई मींड, खटका, मुर्कीको आभास गराइदिन्थे। सुर रसिक अनि सुरवादक तिनको यस प्रतिभाको मुग्ध - कण्ठले प्रशंसा गर्थे।

विख्यात सङ्गीतज्ञ उस्ताद अल्लाउद्दीन खाँ शिष्य अनि निजी सचिव पण्डित ज्योतिन भट्टाचार्यले आफ्नो पुस्तक Ustad Allauddin Khan and His Music अनि बङ्गला भाषाको पुस्तक 'उस्ताद अल्लाउद्दीन खाँ औ आमरा' - मा विशेष रूपले चर्चा गरेका छन् कि कलकत्तामा गणपतरावका शिष्य श्यामलाल क्षेत्रीले नै मलाई मैहर जाने अनुरोध गरेको थिए। मैहर मध्यप्रदेशको एउटा सानो रियासत थियो जसका राजा ब्रिजनाथ सिंह श्यामलाल क्षेत्रीका घनिष्ठ मित्र अनि सङ्गीतप्रेमी थिए। श्यामलाल क्षेत्रीको आग्रहमा नै तिनी मैहर गए। स्मरण रहोस्, उस्ताद अल्लाउद्दीन खाँ जीवनपर्यन्त मैहरमा ना रहेर सङ्गीत साधनामा रत रहे।

अफशोचको कुरा के छ भने हामीलाई विख्यात सङ्गीतज्ञ श्यामलाल क्षेत्रीको बारेमा धेरै जानकारी छैन। (दिसम्बर 2010)

बालेन्दु शर्मा दाधीच

सामान्य कम्प्यूटर उपभोक्ताहरूलाई यस कुराको अनुभूति नभए पनि ग्लोबल वार्मिङको समस्यामा उनीहरूले पनि केही न केही योगदान दिइरहेका छन्। तर कसरी?

सामान्य वेबसाइटलाई सर्च गर्दा प्रति सेकेन्ड 20 मिलीग्राम कार्बन डाइअक्साइड उत्सर्जन हुन्छ। जटिल वैबसाइटहरू भिडियो एनीमेशन, एप्लिकोशन आदिमा यो प्रति सेकेन्ड 300 मिलीग्रामसम्म पुग्छ।

गूगलमा गरिने जटिल सर्चले (डा. एलेक्स विजरनर ग्रासअनुसार) लगभग सात ग्राम कार्बन डाइअक्साइड पैदा गर्दछ।

तपाईंको सुस्त कम्प्यूटरले चालू स्थितिमा प्रति घन्टा 40 देखि 80 ग्रामसम्म कार्बन डाइअक्साइड पैदा गर्छ।

'बिग स्विच' का लेखक निकोलस कारअनुसार सेकेन्ट लाइफजस्तो वर्चुअल रियालिटी गेम वेबसाइटमा तपाईंको स्वरूप (ग्राफिक प्रतिरूप) अवस्थित छ भने त्यसबाट वर्षेनी करीब 1752 किलोवाट घन्टा बिजुली खर्च भइरहेको छ।

अन स्थितिमा तपाईंको कम्प्यूटरले करिब 175 वाट बिजुली खर्च गर्दछ। अन तर निष्क्रिय स्थितिमा तपाईंको कम्प्यूटरमा 60 देखि 250 वाट बिजुली खर्च हुँदछ, त्यै पनि मनिटरको स्विच बन्द छ भने।

यदि तपाईंहरू कम्प्यूटर एवं अन्टरनेटको माध्यमबाट पर्यावरणलाई हुने क्षतिलाई सीमित पार्न चाहनुहुन्छ भने निम्न उपायहरू अपनाउनुहोस् -

 - बीस मिनटभन्दा अदिक कम्प्यूटर प्रयोग गर्नु आवश्यक छैन भने तपाईंले मनिटर बन्द गरिदिनुहोस्। रङ्ग - बिरङ्गी स्क्रिन सेवरबाट बिजुलीको बचत हुँदैन, जबकि कैयौं अवसरहरूमा त यो अझ बढेर जान्छ।

 - यदि दुइ घन्टा वा अधिक समयका लागि कम्प्यूटरबाट टाढा बस्न चाहनुहुन्छ भने मनिटर, सीपीयू एवं ब्राडबैंड कनेक्शन, प्रिन्टर स्कैनर आदि बन्द गर्नुहोस्। त्यसबाट बिजुली मात्र खर्च हुँदैन, वातावरणलाई पनि तातो बनाउँछ।

 - काम बाहेक अन्य समयमा ब्राडबैंड कनेक्शनलाई बन्द गर्नु नभुल्नुहोस्, कैयौंपल्ट तपाईंको अनभिज्ञताको कारणले कम्प्यूटरमा इन्टरनेटसँग सम्बन्धित प्रक्रियाहरू चलिरहन्छन् जसले ऊर्जा नष्ट बनाउनको साथै इन्टरनेट बिल पनि बढाउँछ।

- जुन वेबसाइटको स्क्रिन कालो वा गहिरो रङ्गको हुन्छ, त्यसलाई हेर्नका लागि पुरानो सीआऱटी मनिटरहरूमा अपेक्षाकृत बिजुली कम खर्च हुन्छ। यदि तपाईं गूगल सर्च गर्न चाहनुहुन्छ भने ब्लैकल, काम आदिको प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ जसमा परिणामस्वरूप गूगलका सर्वरहरूको माध्यमबाटै आउँछ तर कालो स्क्रिन भएको कारणले बिजुलीको खपत कम हुन्छ।

 - अनावश्यक रूपले वेबसाइटहरूलाई कुल्ला नछोड्नुहोस्, विशेष गरेर विडियो, अडियो, ग्राफिक्स वा एनिमेशन आधारित वेबसाइटहरूलाई।

 - यदि तपाईंको ब्राउजरमा होमपेडको रूपमा आठ - दस वेबसाइटहरू दर्ता छन् भने नेटबाट कनेक्ट हुनासाथ ती सबै एकै साथ खोलिन्छन्। यो सुविधाजनक भए पनि पर्यावरणअनुकूल भने छैन। यदि आवश्यक छैन भने एउटा मात्र पेजलाई तपाईंले होमपेजको रूपमा सेट गरेर राख्नुहोस्।

 - बिनाकारण डाउनलोडबाट बाँच्नुहोस् तथा डाउनलोड गरिने सामग्रीलाई सुव्यवस्थित फोल्डरहरूमा राख्नुहोस् ताकि कम्प्यूटरमा पहिलेबाटै सामग्रीलाई पटक - पटक डाउनलोड नगरियोस्। (पीआईबी) - (नोभेम्बर 2010)

वन्य जीवन सप्ताहको अवसरमा सिक्किमका मुख्यमन्त्रीको सन्देश

हाम्रो देश भारतको संविधानको धारा 51 ए (जी) - का अनुसार वनयप्राणी, पर्यावरण र सम्पूर्ण जीवाणुको संरक्षण गर्नु भारतीय नागरिकको नैतिक कर्तव्य हुन्छ। यसर्थ पर्यावरणको संरक्षण गर्ने विषयमा हामी सबै कानुनी तथा बौद्धिक रूपमा कटिवद्ध छौं, यसैले हामीले हाम्रा वन्यप्राणीको सामूहिक रूपमा, नि:स्वार्थ भएर समर्पित भई प्रेमपूर्वक एवं सहृदय संरक्षण गर्नुपर्दछ। महात्मा गान्धीको शान्ति एवं अहिंसाको ईश्वरीय आदर्शवाद र सिद्धान्तले वनयजीवनलाई सदैव समृद्ध प्रभाव पारिरहनेछ। यस धरतीमा विविध प्रजातिका स्तनपेयी पशु - पक्षी, पुतली, उभयचर र घस्रेर हिँड्ने जीव - जन्तु छन्। मानवप्राणी झैं पशुप्राणीलाई पनि यस धरतीमा समान रूपले जिउने अधिकार छ। यसकारण जीव जगतको संरक्षण गर्नु हाम्रो नैतिक कर्तव्य हुन्छ।

सिक्किम जीव विविधताको समृद्ध राज्यको रूपमा स्थापित छ। राज्य सरकारले विगत एक दशकदेखि गौचरण, वनयप्राणीको हत्यामाथि प्रतिबन्ध, हरित अभियान तथा स्मृतिवन साथै पृथ्वीका लागि 10 मिनटजस्ता विविध कार्यक्रमहरू प्रारम्भ गरेर पर्यावरण संरक्षणको दिशामा काम गर्दै आएको छ। राज्य सरकारले वन एवं पर्यावरण संरक्षण गर्ने दिशामा प्रभावकारी नीति अवलम्बन गरेको छ।

म यस 56 औं वन्यप्राणी सप्ताह 2010 का अवसरमा राज्यको प्रत्येक नागरिकले वन्यप्राणी एवं पर्यावरणको संरक्षण गर्ने दायित्व आफ्नो काँधमा लिने आह्वान गर्दछु। राज्यका समस्त स्कूल, समुदाय, ग्रामीण तथा शहरी निकायका प्रतिनिधिहरूलगायत् सबै तहका नागरिकहरूले यस वन्यप्राणी सप्ताहमा सहभागी बनेर पर्यावरण एवं वन्य सम्पदाको संरक्षण गर्ने विषयमा सबैलाई जागरूक गराउँदै यसलाई भावी सन्तानका लागि सुरक्षित राख्नुपर्ने आह्वान गर्दछु।। (गान्धी जयन्ती 2010)

'गङ्गालालको चिता' र सुम्बुक

शैलेश प्रधान

मानपुर र रोलो खोलामा पानी कति बगिसक्यो। भविष्यमा पनि मानपुर र रोलो खोलाको पानी आफ्नो गतिमा सधैँ बगिरहनेछ। प्रकृतिको यो गतिलाई सधैँ बग्न दिनुपर्छ, नत्र यसमा गतिरोध आयो भने प्राकृतिक प्रकोप आएर सुम्बुकको सुन्दर र स्वच्छ पर्यावरणलाई तहस-नहस पार्छ।

सिक्किम राज्यको सानो, सुन्दर गाउँ सुम्बुक। सुम्बुकको अधिकांश क्षेत्र पानीको अभावले प्राय: खडेरीग्रस्त क्षेत्र हो। यहाँका रैथानेहरूले साह्रै परिश्रम गरेर विभिन्न प्रकारका साग-सब्जी, पुष्पखेती, अदुवा इत्यादि उत्पादन गर्ने प्रयास गरे तापनि परिश्रम गरेको जस्तो फसल उठाउन सक्दैनन् तर जे जस्तो भए तापनि  सुम्बुक भेकका बासिन्दा उज्याला छन्, स्वच्छ छन्, अर्काका कुरामा साह्रै विश्वास गर्छन्। सुम्बुकबाट रङ्गीत र टिस्टापारिको क्षेत्र नजिक परेकोले यहाँ र यहाँका बासिन्दाहरूको गहिरो आत्मीय सम्बन्ध छ, यो सम्बन्धले सुम्बुके समाजमा राजनैतिक, सामाजिक, शैक्षिक, सांस्कृतिक जनचेतना सिक्किमको अरू ठाउँ हेरी धेरै वर्ष अघाड़िदेखि नै आएको हो। सुम्बुकमा राजनैतिक - चेतनाको क्रमबद्ध रूपमा विकास भएर आयो। धर्मको आधारमा समाजबाट कुसंस्कार हटाउने, छुवाछुतको प्रथा निर्मूल पार्ने जस्ता लक्ष्यहरू राखेर हिन्दु समाजबाट धार्मिक पन्थहरू खड़ा भए - मन्दिर र कुटीहरूको निर्माण भयो - समाजलाई, गाउँलाई सभ्य, शिक्षित र जागरूक बनाउन यो क्रियाकलापले सुम्बुके समाजमा राम्रो प्रभाव पऱ्यो। विस्तारै विस्तारै राजनैतिक चेतनाको विकास भयो, अन्याय र अत्याचारको मर्म बुझे। पुरानो चम्पा पुलको (यो पुल तरेर सुम्बुकबाट टिस्टा पुग्न थोरै समय लाग्थ्यो) घटनाले सुम्बुक क्षेत्रका गाउँलेमा एक प्रकारको अन्याय र अत्याचारको विरुद्ध अघि सर्ने मनोवृत्ति आइसकेको पुष्टि गर्छ। खाएर उब्रेको आफ्नो उब्जनीलाई पारिको बजारमा लगेर बिक्री गर्नु निषेध गरिएको थियो, कानूनलाई तोड़ेर चम्पा पुलको पुलिस बललाई नटेरी स्व. आनन्द राई (गाउँमा प्रचलित नाम सिपाही) - को नेतृत्वमा गएको अभियान दलले टिस्टा बजारमा लगेर मकै बेचेर बजारमा घरको सौदापात गरेर सकुशल घर फर्कन सकेको घटनाले सुम्बुके समाजमा गहिरो प्रभाव पाऱ्यो।

सुम्बुकका जनता-जनार्दन सधैं प्रजातन्त्रप्रेमी, प्रजातन्त्रका कट्टर पक्षधर, अलैंची, सुन्तला र धानका मालिक भए तापनि सुम्बुके जनताले मान्छेको जात मान्छे मात्र हो भनेर बुझेको छ, न्याय र अन्यायको अर्थ बुझेको छ. आत्मसम्मानको कदर गरेको छ। सिक्किममा भएको प्रत्येक जन-आन्दोलनमा सुम्बुकका जनताले उत्साहपूर्वक अंश ग्रहण गरेर राजनैतिक चेतनाको परिचय दिएका छन्।

सिक्किम भारतको एउटा राज्य भएपछि केही समयसम्म यहाँ संक्रान्तिकालको परिवेश थियो। सिक्किममा प्रजातन्त्रको साँचो अर्थ सविस्तार जनतामा पुऱ्याउने खाँचो थियो, यसै प्रसङ्गमा सन् 1976-77-तिर सुम्बुक निम्न माध्यमिक विद्यालयको प्राङ्गणमा (सुम्बुक माध्यमिक विद्यालयमा बढ़ोत्तरी 1984-को शैक्षिक सत्रमा भएको हो) एउटा प्रजातन्त्रमा आधारित नेपाली नाटक साहित्यको उच्चकोटिको नाटक मञ्चन गर्ने सल्लाह भयो। हुन त सुम्बुकमा 1984-तिर नै नृत्य साथै अरू सांस्कृतिक कार्यक्रमको आयोजन हुँदैआएको हो तर ती कार्यक्रमहरू विशेष हिन्दी गीत, हिन्दी फिल्महरूको प्रभाव परेकोले समाजमा उस्तो प्रभावकारी हुनसकेनन्।

स्व.हृदयचन्द्र सिंह प्रधानको नाटक 'गङ्गालालको चिता'-लाई मञ्चित गर्ने निधो भयो। सुम्बुक निम्न माध्यमिक विद्यालयमा तिनताक नेपाली साहित्यका विशिष्ट लेखक एवं बुद्धिजीवी नन्दकिशोर प्रसाईं र च्याखुङ - सुम्बुक निवासी युवा कलाकार टी.बी. राईजस्ता शिक्षकहरू थिए। सामाजिक जागरणमा गाउँको उन्न्तिमा सधैं हौसला र जोश दिने सु.नि.मा..वि.- का तत्कालीन प्रधान अध्यापक स्व. एस.एम. लामा थिए। यो पङ्क्तिकार ग्राम पञ्चायत र सुम्बुक स्कूल प्रबन्धन समितिको सभापति भएको नातामा सबैको सल्लाह, परिश्रम, जाँगर लगाएर 'गङगालालको चिता' -मा मञ्चन गर्ने निधो भएको सन्दर्भमा नाटकका निर्माता नन्दकिशोर प्रसाईं, निर्देशकमा टी.बी.राई (निर्देशक टी.बी. राईले सङ्गीत, नृत्य, ध्वनि, मञ्चको अतिरिक्त अभिभारा पनि वहन गरेका थिए) एवं यो पङ्क्तिकार, स्व. एस.एम. लामा, आर.बी. राई, स्व. आनन्द राई सल्लाहकारमा समावेश भएर 'गङ्गालालको चिता' प्रस्तुत गरियो। यो बृहत कार्यक्रममा मुख्य सहयोगीहरूमा वीरबहादुर दर्नाल (गाउँमा प्रचलित नाम प्रताप), चक्रबहादुर गौतम, स्व. धनबहादुर राई उर्फ सुम्तेल साधु, स्व. लालबहादुर राई उर्फ हरि केशव, शेरबहादुर राई उर्फ घुमाउने कान्छाहरूका नाम उल्लेखयोग्य थिए।

'गङ्गालालको चिता' नेपाली नाटक साहित्यको एउटा अमूल्य कृति हो। नेपालको राणा शासनको एकतन्त्री निरंकुशवादी व्यवस्थालाई ध्वस्त गराएर नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना गराउने संघर्षको एउटा दिउँदो चित्रण स्वय हृदयचन्द्र सिंह प्रधानले 'गङ्गालालको चिता' नाटकबाट उतारेका छन्। यो प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा कैंयन् नेताहरू मारिए, अपाङ्ग बनाइए, कति कालकोठरीमा थुनुवा परे, कतिको सर्वस्व जफत भयो, छोरी-चेलीको सतीत्व लुटियो - यस्तो करुण घटनाको कथा लामो छ, इतिहासका पृष्ठहरूमा बिर्सन नसकिने घटनाक्रमको विस्तृत विवरण समावेश छ। नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन घात-प्रतिघात, शान्ति-अशान्ति, रगत र बलिदानको मिश्रित संघर्ष थियो। कुनै नकुनै उपायले राणा शासनको अन्त्य गराएर प्रजातन्त्र ल्याउने संकल्पमा नेपाल माटोमा भूमिपुत्र युवाहरूले जनक्रान्तिको नेतृत्व गरे। विभिन्न काण्डमा सामेल भएको अभियोग लगाएर ती नेताहरू पक्रा परे, नेताहरूको पक्राउमा कतिले पैसाको लोभमा फँसेर राणा शासनलाई षडयन्त्रको पूर्व सूचना दिएका घटनाहरूले मान्छेको शत्रु नजिकको, छिमेकको र नाता पर्नेहरू हुन्छन् भन्ने भनाइ सत्य साबित भएको थियो। शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त, गङगालाल र दशरथचन्द्र साथै अरू क्रान्तिकारी नेताहरू वीर गणेशमान सिंह, टङ्कप्रसाद आचार्यहरूलाई राज मुकुट विरुद्धमा षडयन्त्र रचेको महाअभियोग लगाएर पक्राउ गरियो र नाम मात्रको छानबीन गरेको स्वाङ गरेर शुक्रराज, धर्मभक्त, गङगालाल र दशरथचन्द्र चारजनालाई मृत्युदण्ड र अरू नेताहरूको सर्वस्व जफत गरी आजीवन कारावासको सजाय दिइएको कुरा प्रजातान्त्रिक आन्दोलनलाई अघि बढ्न थप ऊर्जा प्राप्त भयो। 'गङ्गालालको चिता'-को प्रमुख पात्र गङ्गालाल जसलाई राणा शासकहरूले डर, धप्की, शारीरिक, मानसिक याचना दिएर फेरि पैसा र सम्पत्तिको लोभ इत्यादि देखाएर माफी माग्न वाध्य गराउने अभिप्रायमा गङ्गालालले नेताको साँचो चिनारी, देश र माटोको माया, अत्याचारमा पिल्सिएका जनताको पक्षमा सबै कष्ट, यातना हाँसी-हाँसी स्वीकार मात्र गरेनन् तर आफ्नो बलिदानले आफ्नो रगतले एक दिन निश्चय पनि नेपालमा दर्जनौं गङगालालहरूले जन्म लिएर प्रजातन्त्र आउनेछ, यो विश्वास राखेर फाँसीमा चढ़ेर नेपाल आमाको काखमा आफ्नो जीवन बलिदान दिए। नाटकमा विभिन्न करुण दृश्यहरू, युद्धका भीषण दृश्यहरू, गङ्गालालको परिवारको मार्मिक चित्रण, गङ्गालालको दर्शकलाई गहिरोभन्दा गहिरो असर पारेको थियो। यस्तो ऐतिहासिक नाटकका सम्पूर्ण कलाकारहरू सु.नि.मा.वि.-का छात्र-छात्राहरूले मात्र अंशग्रहण गर्न लगाएर निर्माता नन्दकिशोर प्रसाईं र निर्देशक टी.बी. राईले एउटा नौलो उदाहरण समाजअघि देखाइदिनुभयो। राम्रो विचार, स्वस्थ सुझाउ, आत्मीय र स्नेही सम्बन्धले कुनै पनि गाउंको कुनै पनि व्यक्तिले जस्तै कठिन अभिनय पनि सफलतापूर्वक गर्न सक्षम हुन्छ। हामीले जस्तै ठूलो नाटक, संगीत, संस्कृति विषयका कार्यक्रमहरू आयोजना गर्दा, हाम्रै गाउंका स्थानीय कलाकार, गायक-गायिका, संगीतमा राम्रो ज्ञान भएकाहरूलाई मञ्चमा ल्याएर उनीहरूमा लुकेर बसेको कलालाई फस्टाउने र प्रकाशमा ल्याउने अठोट गर्नुपर्छ। आफ्नै घर-आंगनका कलाकारहरूले प्रस्तुत गरेका कार्यक्रमहरू गाउंको जनताले आफ्नै कार्यक्रमजस्तो अनुभव गर्छन् - त्यहां गाउँको आफ्नै पर्न आउंछ, नन्दकिशोर प्रसाईं र टी.बी. राई सुम्बुकका स्थानीय बासिन्दा नभए पनि सुम्बुके विद्यार्थी कलाकारहरूलाई 'गङ्गालालको चिता' जस्तो बहुआयामिक नाटकमा चाहिँदो अभिनयको प्रशिक्षण दिएर सफलतापूर्वक अंशग्रहण गर्न लगाएर आत्मीयता एवं गाउँको विकासमा ठूलो योगदान हो। जुन समयमा 'गङगालालको चिता' मञ्चित गरियो त्यो बेला धेरै कुराको, जस्तै - यातायात, सञ्चार, विद्युत प्रणाली इत्यादिको कमी हुँदा-हुँदै पनि यस्तो बृहत् काम सबैको सहयोग र सल्लाहले चाहेको जस्तो प्रकारले सफल भयो।

'गङ्गालालको चिता' नाटक सुम्बुकमा मञ्चित गर्नु अर्को तात्पर्य के थियो भने प्रजातन्त्र आफै कुदेर आउँदैन - साँचो प्रजातन्त्र ल्याउनु सजिलो छैन - साँचो प्रजातन्त्र ल्याउनु हो भने कवि भूपी शेरचनका शब्दमा -

हुँदैन बिहान मिर्मिरेमा तारा झरेर नगए,

बन्दैन मुलुक दुइ-चार सपूत मरेर नगए।

उपर्युक्त उदगारलाई व्यवहारमा ल्याउन खाँचो पर्छ। सिक्किमको एउटा सुन्दर गाउँ सुम्बुक र अन्य छिमेकी गाउँमा साँचो प्रजातन्त्र ल्याउन नेताले आफ्नो परिवार, धन-सम्पत्ति, सबै सबै बिर्सेर षड्यन्त्र, अत्याचार, दमन, यातना सहेर अन्त्यमा देशका लागि, जनताका लागि र प्रजातन्त्रका लागि आफ्नो जीवनको बलिदान दिनुपर्छ भन्ने राजनैतिक मार्गदर्शन प्रस्तुत गरेर ग्रामीण जनतामाझ राजनैतिक चेतना जगाउनु थियो। सुम्बुकमा 'गङगालालको चिता' नाटक प्रस्तुत भएपछि विभिन्न तहमा बेग्ला-बेग्लै रूपमा टीका-टिप्पणी, क्रिया-प्रतिक्रिया देखापऱ्यो। कहाँसम्म भने भारत सरकारको एसआईबी-का अधिकारीहरू पनि यो नाटकको खोजखबर सङ्ग्रह गर्न सुम्बुक गाउँमा पसेका थिए।

'गङ्गालालको चिता' नाटक सुम्बुकमा मञ्चन गरिएको लगभग 30 वर्ष नाघिसक्यो, समयले धेरै कोल्टे फेरिसक्यो, थरी थरीका राजनैतिक, सामाजिक परिवर्तनहरू देखा परे। सरकारी भौतिक पूर्वाधारहरूले सुम्बुकको अनुहार फेरिएको छ तर यति परिवर्तन हुँदा-हुँदै पनि गाउँको, समाजको लागि साझा उन्न्ति र गाउँको चाहिँदो समस्या सुल्झाउन एकजुट भएर अघि आउने आंट र जाँगरको कमी आयो। गाउँको सानो समस्या पनि सरकारद्वारा सरकारी कोषबाट नै समाधान हुनुपर्छ भन्ने मऱ्च्याँसे मानसिकता देखा पऱ्यो। सामाजिक परिवर्तन आए तापनि कायर मनोवृत्ति अझ घएको छैन, चाकरी गरेर व्यक्तिगत फाइदा लिने लाल फेटे बानी गएको छैन।

सुम्बुकमा आजसम्म अन्तरे साहेब - अन्तरी मेम साहेब भन्ने दास मनोवृत्ति गएको छैन अनि सुम्बुकबाट राजधानी गान्तोकमा रोजी रोटीको समस्याले पलायन हुन कर लाग्ने जनता कहिल्यै कुनै राज्यस्तरीय संस्थाको अगुवा गर्न आँट र आत्मविश्वास नभएर कसैको नेतृत्वमा लाम लाग्नुपरेका निराशावादी दृश्यहरू खोज्नु धेरै समय खेरो फाल्नुपर्दैन। कसैले गाउँका लागि केही ठोस काम गर्ने सुझाउ राख्दा सधैँ नकारात्मक विचार राख्ने नेता र बुद्धिजीवीहरू गाउँमा हराएर गएका छैनन्।

तर यस्ता नकारात्मक र कमी-कम्जोरी प्रवृत्तिका साथमा राजनैतिक, सामाजिक, शैक्षिक, आर्थिक स्तरमा अघि बढ़ाएर एवं पर्यटन (ग्रामीण पर्यटन-धार्मिक पर्यटन) आधारित बृहत् एकाइहरू र उच्च शिक्षण एवं अत्याधुनिk स्वास्थ्य संस्थाहरू स्थापना गराएर सुम्बुक गाउँलाई बहुआयामिक स्तरमा विकास गर्ने र सुम्बुकलाई सिक्किम राज्यको नमूनाको रूपमा आदर्श गाउँ बनाउने उत्तरदायित्व अब स्थानीय शिक्षित-उच्चशिक्षित भाइ-बहिनीहरू, स्थानीय बुद्धिजीवी-चिन्तकको काँधमा आइपरेको छ। यस अभियानमा सबै पक्षबाट शंका-उपशंका, जात-थर र स्थानीय राजनीतिलाई पर राखेर अघि आए जनताको वेगलाई कुनै शक्तिले, कुनै विचारले रोक्न सक्दैन। तर चाहिन्छ आँट र आत्मविश्वास। आत्मविश्वासको सन्दर्भमा बैरागी काइँला (तिलविक्रम नेम्बाङ) लेख्छन् -

'आत्मविश्वास त्यो हिमालय हो, जहाँ ब्रह्माण्डका यावत दु:ख, कम्जोरी, असामर्थ्य र असाफल्य सधैँ नतमस्तक हुन्छन्।'

आजको बद्लिँदो विस्व उदारीकरणको समयमा आफ्नो विचार, आफ्ना योजनाहरू पनि उदार र पारदर्शी हुनुपर्छ नत्र हामीलाई सु.नि.मा.वि.-का पूर्व प्रधान अध्यापक स्व. एस.एम. लामाले भन्नुभए झैं हामीलाई समय र परिस्थितिले पछिबाट लात लाउँछ। लात खाँदा मात्र चेत आयो भने बेला र मौका बितिसकेको हुन्छ। सुम्बुकको विकास सुम्बुकका जनताले नै गर्नुपर्छ, सुम्बुकको विकास गर्न बाहिरबाट खेतालाहरू आउँदैनन्। पङ्क्तिकारको यो पक्षपाती दृष्टिकोण चाहिं होइन।

(मेरा दृष्टिकोणहरू - मेरा अवधारणाहरूबाट साभार, प्रथम संस्करण 2009)

पुस्तक चर्चा

अरण्य रोदन पढेपछि

 डा. घनश्याम नेपाल

यस वर्ष मैले पढ्न भ्याएका राम्रा किताबहरूमध्ये दुइवटा उपन्यास पनि पर्दछन् - 'अलिखित' र 'अरण्य रोदन'। (नामलाखि पनि अकै रहेछ) - अघिल्लो उपन्यास एकजना मानिएका लेखक ध्रुवचन्द्र गौतमले लेखेका हुन्, पछिल्लो सिक्किमवासी लेखक सुवास दीपकले। अघिल्लाको विशेषता स्वैरकल्पना र प्रतीकहरूको कलात्मक संघटनाबाट यथार्थको प्रतिभासमा बढी निहित छ भने पछिल्लो पूर्णत:  यथार्थवादी भएर सफल र पठनीय छ। यथार्थलाई विस्थापित तुल्याएर होइन, अपितु यथार्थलाई यथार्थकै रूपमा आँतदेखि चिनेर मूर्तता दिने प्रयास नै सुवास दीपकको उपन्यासकार खुसाएको छ। आफूले सामान्य जीवनमा देखेका - भोगेका जति मात्रै कुरा नढाँटी स्पष्टसित प्रस्तुत गरिदिँदा मात्र पनि कति महान कलाकृति, कति उत्कृष्ट साहित्य जन्मिन सक्तोरहेछ भन्ने हामीलाई यो 'अरण्य रोदन' - ले दिन्छ।

मानिस हिंडडुल गर्ने उद्भिद् हो। जङ्गल (अरण्य) अचर रूख-पातभन्दा चलायमान मानवतामा उद्भिदहरूको जङ्गल बढी विकट हुन्छ किनभने यसका बाक्लोपन र विकटता पनि चलायमान हुन्छन् - ख्याक् जस्तै - कुन बेला कुन घुम्तीमा कसलाई ड्याक्ने हो कसले भन्न सक्छ र! हो यस्तै जङ्गलभित्र विचल्नी परेर रोई-कराई रहेको निरीह एउटै शिशुवत सरल प्राणी - उपन्यासकार सुवास दीपक। एउटा सङ्लो वेतनजीवी शिक्षकले आफ्नो जीवनका एघारवटा वैंशालु वर्षहरू सुम्पेर (द्रष्टव्य पृ0 94) किनेका अनुभूति, हिक्का र चिमोटाइहरू नै यस उपन्यासका केन्द्रिय वस्तु हुन्। सयौं शिक्षक आफ्ना सम्पूर्ण जीवनको आधाभन्दा बढी भाग शिक्षणमा बिताउँछन्, शिक्षकीय जीवनका विडम्बनाहरू भोगे आफ्नो जीवन उत्सर्ग गर्दछन् - देशको नाउँमा, शिक्षाको नाउँमा, सरलता, साधुता र इमान्दारीको नाउँमा, आफ्नो जावन र जहान - छोरा - छोरीका पेटका नाउँमा। तर ती विडम्बनाहरूका विरुद्ध, उनीहरू निश्चित रूपमा केही भन्न सक्दैनन्, के भन्नु पर्ने हो सो थाहा नपाउँदैमा जीवन बितिसक्छ। तर कोही मानिस कतिसम्म संवेदनशील हुन्छन् भने अरूले सारा जीवन खर्चेर पनि देख्न नसकेका सम्बन्ध सूत्रहरू उनीहरू एकै झलकमा आँखाले समात्दछन्। सुवास दीपकमा यही तीव्र संवेदनात्मकता छ। 'अरण्य रोदन' सुवास दीपकले सन् 1966 - देखि 1977-सम्मका एघार वर्षमा सिक्किममा विभिन्न ठाउँका स्कूलहरूमा जागिरे भई बिताएका जीवनांशको इतिहास हो, उनको आत्मकथाको एउटा परिच्छेद हो, यो एउटा शिक्षकले सिक्किमको संकीर्ण नोकरशाही मनोवृत्तिबाट खप्नु परेको विडम्बनाको आवृत्ति हो, यो वर्तमान सिक्किमको तह नमिलेको शिक्षा व्यवस्था र पद्धतिको नाङ्गो चित्र हो - अत: प्रत्येक शिक्षकको जीवनी हो। यो वर्तमान भारतवर्षको रूढिग्रस्त शिक्षा प्रणालीको नक्शा हो। भारत स्वतन्त्र हुनुभन्दा अघिदेखि अङ्ग्रेजहरूले बसाएको शिक्षा - सिद्धान्तका लिकै लिकै यन्त्रवत चलिरहेको हाम्रो शिक्षा - व्यवस्था नै वस्तुत: यस पुस्तकको जनक हो। त्यसैले यो पुस्तक सुवास दीपकको मात्र होइन, अपितु वर्तमान भारतवर्षको कुनै पनि एकजना शिक्षकको आत्मकथा हो। यसो भन्नाले यो यतिमै सीमित हैन - सम्पूर्ण प्रशासनमा चलेको ब्लड क्यान्सर झैं छाएका - भ्रष्टाचार, अनैतिकता, असभ्य जङ्गली प्रवृत्तिको नक्सा पनि यहाँ पाइन्छ। अत: "अरण्य रोदन" उपन्यासको कथ्य प्रतिवादनले अभिव्यञ्जयताका मूलत: तीन तह समातेको छ - (क) सुवास दीपकको जीवन कथाको एउटा अंशको चित्र, (ख) राज्यका सम्पूर्ण शिक्षकका जैविक अवस्था र शिक्षा संस्थानहरूका गतिविधिको चित्रण, (ग) राष्ट्रिय शिक्षा - पद्धति र व्यवस्थाको चित्रण। शिक्षकसित दिने मात्र हुन्छ, लिने हात हुँदैन। शिक्षक देशका निम्ति समर्थवान नागरिकहरू जन्माउँछ, अरूमा शक्ति मात्र हालिदिन्छ, आफूसित कुनै शक्ति हुँदैन. वर्तमान नोकरशाही व्यवस्थामुनि सबैभन्दा शक्तिहीन कर्मचारी खोज्नुपर्दा शिक्षक नै भेटिन्छ। शक्तिहीन शिक्षकले कसैको केही खति गरिदिन सक्दैन। त्यसैले समाजमा कसैलाई उसको कुनै त्रास पनि हुंदैन। शिक्षा विभागको वा लेखा विभागको ढोकाबाट लुते कुकुरसम्मले पनि उसलाई डुक्रेर लघारिदिने सामर्थ्य राख्दछ। त्यसैले, वर्तमान 'अरण्य' - मा सबैभन्दा टिठलाग्दो 'उद्भिद्'  खोज्न परे त्यो शिक्षक हो। उद्भिद्, किनभने उसको जीवनमा एकनासेपनबाहेक केही छैन। यस एकनासेपनबाट निवृत्त हुनलाई 'सेठी साहब' हुनुपर्छ अथवा 'नबाब साहब'। 'मैडम' - जस्ताहरू खुल्दुली मच्चाउँछन्, तर यो खुल्दुलीको जमाना होइन, यो जमाना त घासघुस...खासखुसको युग हो। त्यसैले 'मैडम' - को संघर्ष मात्र रहिरहन्छ। 'डोंगरे र 'लोकनाथ' l  त बिचरा पाठाहरू हुन् - युगको ब्वाँसोका अघिल्तिर नदीको पानीसम्म शान्तिले पिउन पाउंदैनन्। सेठी साहब प्रधानाध्यापकबाट उठेर उहिल्यै कहिल्यै माथि पुगी आज सरकारका कुनै उच्च पदाधिकारी भइरहेका होलान्, नबाव साहब पनि शिक्षक नै छन् भन्ने कुरामा पत्यार लाग्दैन किनभने यस्ता व्यक्तिहरूका खुट्टामा यस्ता पाङ्रा ज़ड़िएका  हुन्छन् जो खाली उकालैतिर मात्र गुड्न जान्दछन्। तर डोंगरेजसले (सायद 1977 - को कुनै दिन) - "मैकाले साहब को अंतिम प्रणाम किया और दूसरे दिन शुभ मुहूर्त में शिक्षा विभाग के नाम - सेठी साहब के नाम, जो अब उसके जिले के शिक्षा अधिकारी थे, अपना इस्तीफा लिखा और इस 'अरण्य रोदन' को लिखने के लिए कलम उठा ली।" (अन्तिम पृष्ठ) आजसम्म पनि यस मानवारण्यमा उसरी नै रोइरहेको छ। अक्षरखोरहरूको दुनियाँबाट उ कहिल्यै बाहिर आउन सकेन, तर त्यहाँभित्र बसेर उ साहित्यमा 'ह्याभी वेट' पनि कहिलाइन पनि सकेको छैन। उसले 'अरण्य रोदन'  निकाल्यो, तर उ अब यसलाई कोटको खल्तीमा च्यापेर अकादेमी पुरस्कारका लागि 'धावन्ती' गर्न सक्तैन (किनभने उसँग यो पुस्तक अटाउने खल्ती भएको कोट नै छैन)।

जे होस्, उपन्यासको रूपमा मात्र हेर्दा पनि यो एउटा सफल र जीउँदो अभिव्यक्ति एवं रूप - विधान बोकेको आधुनिक उपन्यास हो - जसको सम्पूर्ण संरचना व्याजोक्तिले भरिएको छ। भनूँ, व्याजोक्ति नै यसको रगत हो, व्याजोक्ति नै यसको ढुकढुकी हो। कुन्तक आचार्य अहिले हुँदा हुन् त, अस्ति नै डोंगरेजीलाई श्याबाशीका सय धाप दिइसक्ता हुन् तर हामी रोबोटहरूले स्वार्थ र सत्ताको लोभले दम दिइराखेको छ र दम रहिञ्जेल स्याँ स्याँ फूँ फूँ गरिरहेछौं,'हामीलाई यस्ता साहित्यकारहरूसित के मकलब छ र?'

                                                                      ( विचारको 2 जुलाई, 1985को अंकमा प्रकाशित)

अरण्य रोदन (सिक्किमको प्रथम हिन्दी उपन्यास), लेखक - सुवास दीपक, प्रकाशक - संबावना प्रकाशन, हापुड़, उत्तर प्रदेश, 1985) (मई 2010)

यात्रा संस्मरण
प्राचीन नगर रोम र अर्को सानो देश

डा. शान्ति छेत्री
त्यो धरहरा अब ओझेल भइसक्यो - म भने दिल्लीको कुतुब मिनार, काठमाडौको धरहरा र बनारस हिन्दु विश्वविद्यालयको विश्वनाथ मन्दिरका भव्य उँचाइहरू सम्झनु पुग्छु। झ्यालबाहिर विदेशी हावा, विदेशी दृश्य र मनभित्र स्वदेशी सम्झना सङ्गालेर बससितै दगुरिरहेछु। तमिल सहयात्रीहरू गठ्याङ-मठ्याङ कुरा गर्दैछन्। ड्राइभर फ्रयाङ्कले हामी दुइका बाकस बसभित्र राखिदिने, होटेलसम्म पुऱ्याइदिने गरेको नि:स्वार्थ सेवाबारे हामी पनि कुरा गर्दैछौं। खुसरो र ड्राइभर दिनभरि र शायद रातको लागि पनि योजना मिलाउँदैछन्। म फेरि सम्झन पुग्छु - "फल अफ् द रोमन एम्पायर, बेनहर र एल्सीद अङ्ग्रेजी सिनेमाका दृश्यहरू। यतातिरका सजिलै चढ्न सकिने होचा पहाड़ देख्छु र उत्तर सिक्किमका अग्ला र सुन्दर चट्टानहरूका चित्र मानसपटमा आइरहन्छन्। हामी अब गर्मीको अनुभव गर्न थाल्छौं।
चिताएभन्दा केही पहिले नै एउटा रेस्तुराँअघि बस रोकिन्छ। घड़ी हेरेकी त ठिक्क लञ्चको समय भएको रहेछ। एकतले भवन हेर्दा सानो भए पनि पस्दा अन्डर-ग्राउन्ड हुनाले ठूलो हलमा परिणत भएको रहेछ। भित्र मानिसै-मानिस। तताले भन्नुभयो, "आज त अलिकति भए पनि भात खाऊँ है!" मैले "हुन्छ" भनेर उहाँलाई हौसला दिन हात समाएँ। उहाँको नाड़ी त लुलो भएको रहेछ। सानो काउन्टरअघि हामी क्यूमा उभियौं। खाने कुरा पस्किएर ऐनाभित्रको आल्मारीमा राखिएका हुँदा रहेछन्। 'ट्रे"-मा आफूले मन परेका भोजन टिप्दै राख्नुपर्ने अनि 'पे-काउन्टर"-मा ठीक दाम तिर्नुपर्ने रहेछ। एउटा जिनिस बिर्सियो भने फेरि फर्केर 20/25 जनाको लाइनपछाड़ि उभिनुपर्ने। नभन्दै त्यहाँ तातो र कम्लो भात पाइँदो रहेछ तर भातसित खाने सब्जी वा तरकारी चाहिं छैन। तताले निस्तो भात लिएर आउनुभयो, मसित ह्यामबर्गर मात्र थियो, बाँड़ेर खानु पनि नमिल्ने। यसो टोबलमा हेरेकी त नौनी घिउ क्यूब रहेछन्। 'घिउसित भात खाँदै गर्नोस्, म तातो कफी लिएर आउँछु' भनेर उठें। भाषा बुझ्नु छैन - सेल्स गर्लले 'शप देयर' भनेर बाहिर देखाई। एकजना पर्यटकले 'कफी देयर' भन्यो। कफी बेच्ने कोही छैन तर सबैजना धमाधम कफी पिउँदैछन्। म अक्क न बक्क परें- तता उताबाट 'छिटो आऊ' भन्नुहुन्छ। मेरै छेउबाट एकजनाले कफी लिएर गएको देखेर 'कहाँ पाउँछ' भनी सोधें। उसले टोकन माग्यो र कफी मेसिनमा छिराएर कफी थापिदियो। मैले मुसुमुसु हाँसेर 'मैक्सी' भनिदिएं। खाना खाँदै ततालाई त्यो किस्सा सुनाउँदा उहाँ मरिमरि हाँस्नुभयो र भन्नुभयो, "त्यस्तो नाथे मेसिन ! कफी भनेर त लेखिदिनुपर्छ नी।" मलाई उहाँको आलोचना उपयुक्त लाग्यो। उहाँले फेरि भन्नुभयो, "भात त मिठो रहेछ। थप्नु जौं भने 15/20 मिनट लाइनमा उभिनुपर्ने रहेछ।" म लाइनमा पुन: उभिएँ र 5 मिनटभित्रै भात ल्याइदिएँ। 'कसरी छिटो भयो?" उहाँले सोध्नुभयो। मैले सबैजना कफी लिन गएका रहेछन् भनें। उहाँले 'ए.... खाना खाएपछि पो कफी लिन जानुपर्ने रहेछ नी' भन्नुभयो। त्यसरी दुइ प्लेट भात खानुभएपचि उहाँमा भिन्दै स्फूर्ति देखेर मलाई ढुक्क लाग्यो।
बाटामा एकैनासे चिन्डा र होचा पहाड़हरू - कुनै गाउँ छैन, मान्छेहरू प्राय: देखिँदैनन् - छन् त केवल हाई-वेमा रफ्तारले कुदिरहेका चम्किला कारहरू, ठूला-ठूला कन्टेनर ट्रक र यात्रु बोकेका कोचहरू। ठाउँको नाम पनि उति थाहा भएन एक जग्गामा पुराना गाड़ीहरूको राश लगाइएको रहेछ. एक्सीडेन्ट भएका गाड़ीहरू फिर्ता लिनुभन्दा नयाँ गाड़ी किन्नु सजिलो मान्नेहरूले माया मारेका गाड़ीका राश रे तिनीहरू।
केहीपछि 4/5 माइलसम्म फैलिएको चट्टानबीचबाट कोच कुद्न थाल्यो। हामीले छक्क परेर खुसरोलाई सोध्यौं - उसले सुस्त चालमा भन्यो - "यो ढुङ्गाको कारखाना हो। यसै ठाउँबाट नामी र दामी सङ्गमर्मर (मार्बल) निकालिन्छ। रोमको शहर यिनै ढुङ्गाबाट बनिएको हो। चर्चहरूमा यहींको मार्बल जड़िन्छन्। भारतको नर्बदाको सङ्गमर्मरजस्तै। त्यहाँ सेता मार्बल पाइन्छन् भने यहाँ चाहिँ रङ्ग-बिरङ्गी पाइन्छन्। पछि चर्चहरूमा अवश्यै देख्नुहुनेछ।" हुन पनि ठूल्ठूला चापटका ढुङ्गा ट्रकहरूमा डोरी क्रेनले लोड गर्दै थिए। म पुन: बी टु-का पातला चापटी ढुङ्गा सम्झन्छु - खोला गड़तिर बड़ेमाका गोलो-गोलो ढुङ्गा सम्झन्छु र ईश्वरको वरदान सम्झेर मुस्मुसाउँछु।
साँझ हुनअघि हामी रोम शहरभित्र पसिसकेका हुन्छौं। हामीले सोचेजस्तो भव्य हैन यो शहर। रङ्ग उड़ेका पुराना भवनहरू, पुराना सड़क र पुरानो चहल-पहल। यहांको होटेल प्रिन्सेस पनि शहरको बीचमा रहेछ। थाकेर लखतरान भएका हामी पनि नुहाइ-धुहाइ गरेर कोठामा टीभी हेर्दै बस्यौं। डिनर खाएपछि पो थाहा भएछ - गरम ठाउँ भएको हुनाले राति आठ बजेदेखि बत्तीका रमझममा रोम नगरको रोम-रोम रमाउँदो रहेछ, रेस्तुराँहरू गमक्क गम्किँदा रहेछन् र सङ्गीतहरू गुञ्जिँदा रहेछन्। मन थाम्न नसकी हामी दुइजना मात्र राति नौ बजेतिर बाहिर निस्कन्छौं - होटेलकै दायाँ-बायाँ यसो रेखी गर्नलाई, आँखालाई आनन्द दिनलाई।
सडकका दुवै किनारमा नाङ्लो पसलेहरू खुद्रा जिनिस जस्तै लकेट, कन्तुर, भिउ कार्ड बेच्दारहेछन्। ठूल्ठूला ऐनाको शोभित्र दामी दामी सूटकेस किन्ने मन थियो, पैसा बोकेका थिएनौं - भोलि बिहान किन्ने सल्लाह गऱ्यौं। अलि परतिर राम्रो रेस्तुराँ रहेछ - बाहिर बसेर ठाँटसित डिनर खाइरहेका जोड़ा-जोड़ी अनि बाटामा हात समाएर मग्न हिंडिरहेका बृद्ध-दम्पत्ति। हाम्रो साड़ी देखेर बटुवाहरू फर्की-फर्की हामीलाई हेर्दैथिए। एकजनाले सोधिहालिन् -'ब्यूटिफुल ड्रेस, इन्डिया?' मैले 'यस, थ्याङ्क यू' भनें। मुसुमुसु मुस्काएर आ-आप्नो बाटो लाग्यौं।
बिहान आठ बजे तयार भएर घुम्न निस्कँदा मिस एनी, त्यस दिनका गाइड बसमा परिखिरहेकी रहिछिन्। हिजोको सूटकेस पसल खोलिएकै थिएन। उसले सूचना दिइन् - "आज हामी तपाईंहरूलाई भेटिकन सिटी, रोमन फोरम, सेन्ट एन्जेलो क्यासल इत्यादि ठाउँमा लानेछौं। कृपा गरी आ-आफ्ना साथी नछोड्नुहोला। अनि होटेलको ठेगाना र पास-पोर्ट आफैसित सुरक्षित राख्नुहोला। मेरो यो खबर-कागज हातमा उठाएको ठाउँमा सबैजना भेला भइदिनुहोला। कुनै एक ठाउँमा 10/15 मिनटभन्दा बढ़ी हेर्नेछैनौं - सबैले घड़ी मिलाउनुहोस्। तपाईंहरूको सहयोग पाएं भनें तपाईंहरूलाई राम्ररी घुमाउन सक्नेछु।"
उसको धाराप्रवाह अङ्ग्रेजी र मीठो स्वरले हामी मक्ख पऱ्यौं। प्रौढ़ा मिस एनी खुबै फुर्तिली र अनुभवी थिइन्। कोच केही परसम्म गुडेपछि दाहिनेतिर देखाउँदै भन्न थालिन् - 'ऊ... त्यो रूख भएको ठाउँका प्रथम सम्राट रेमू र रेमुलासलाई बाघले दूध कुवाएको हो - अर्थात् त्यो जानिकुलस हिल हो। पछि भाइले दाजुलाई युद्धमा जितेपछि तिनी राजा भएका थिए। त्यो हिलको वरिपरि सातवटा स-साना पहाडहरूलाई सेभेन सिस्टर्स भनिन्छ जहाँ उनीहरू दुइको बाल्यकाल बितेको थियो।
चौकका दुवैतिर भव्य प्रस्तर मूर्तिहरू थिए अनि फराकिला लामा सिड़ीहरूबाट फटाक-फुटुक यात्रीहरू ओर्लिँदै थिए। शहर तङ्ग्रिसकेको थिएन। घाम भने एक हात माथि मिर्मिराइरहेको थियो। मिट्टेरो बेनेटो, औरिलियन बाल्स हुँदै रोमन फोरममा पुग्यौं। त्यस ऐतिहासिक स्थलका वरिपरि शहर छैन रहेछ। आजकलका ओलम्पिक स्टेडियमजस्तो पुरानो ठाउँ रहेछ - कति त दोस्रो विश्व युद्धमा ध्वस्त भयो रे। एक हूल माग्ने केटा-केटीलाई उसले हपारिन्। आप्नो मुलुकलाई गरीब देखाउन नचाहने उनीहरूको आत्मसम्मानपूर्ण सिद्धान्तलाई मैले मन-मनै सर्काएँ।
पियाजा नाभोना-मा निक्कै भीड़ भइसकेको थियो, उसले ट्रेभी फाउन्टेनतिर लगिन्। त्यहाँ पनि उतिकै भीड़ रहेछ। त्यो फाउन्टेनमा सेतो रङ्ग लगाउंदैरहेछ, पानी सुकाइएको रहेछ। तैपनि मानिसहरू पछिल्तिर फर्केर आँखा चिम्म गर्दै रेजकी पैसा फ्याँक्दैरहेछन्। त्यस फाउन्टेनलाई विशिङ फाउन्टेन भनी पनि भन्दोरहेछ। मनमा चिताएर पैसा फ्याँक्दा अभिलाषा पूरा हुन्छ भन्ने लोक-विश्वास रहेछ।
हामी फेरि गुटुटुटु बसतिर लाग्यौं - भेटिकन सिटी हेर्न। गाइड बताउँदै थिइन् - संसारको सबभन्दा सानो देश हो यो। यहाँको जनसङ्ख्या एक लाख मात्र छ। पावन पोप पावेल यहाँका सर्वेसर्वा हुन्। पासपोर्ट चेक भएपछि हामी सानो देशभित्र पस्यौं। सेन्ट पिटरको बासिलिकाभित्र भ्रमणार्थीहरूको घुइँचो-घुइँचो रहेछ त्यहाँ पनि। हामी गाइडको खबरकागज पछ्याउँदै घुइँचोभित्रै पस्दैछौं। तल र माथिका साँगुरा सिंढ़ीहरू ओर्लँदै-उक्लँदै सिस्टेन च्यापेलको ठूलो हलमा पुग्छौं। सिलिङभरि माइकल एञ्जेलोको भव्य कृति साक्षात देख्न पाइन्छ - भर्खर थप रङ्ग-रोगन भएकोले होला, एकदम नयाँ लाग्थ्यो। पोपको चुनाउ गर्ने प्रथाबारे टेपद्वारा सुनाउँदै थियो - बाहिरका मानिस त्यो चुनाउ हुँदा पस्न नपाउने र चुनाउ सिद्धिएपछि धुवाँ फ्याँकेर सम्पन्न भएको सूचना दिने प्रथा अझैसम्म रहेछ। त्यस विशाल भवनका दलिन, भित्ता, खाँबा जताततै माइकल एञ्जेलो, राफल बर्निनीका प्रसिद्ध चित्रकलाहरू सुरक्षित थिए।
अर्को सानो हलमा सेन्ट पिटरको मूर्ति रहेछ। उसका खुट्टामा भक्तहरूले म्वाई खानुपर्दोरहेछ। त्यस्तो हुँदा-हुँदै दाहिने खुट्टाका बुढ़ी औंला त चिल्लै भएको रहेछ। केही वरतिर मानिसहरू झुम्मिएका रहेछन् - त्यहाँ मदाम मरियमले यीशु ख्रीष्टको पार्थिव शरीर काखमा लिएर शोक मुद्रामा भावशून्य बसिरहेकी सेतो संगमर्मरको विशाल मूर्ति रहेछ। कुनै पगलाले तरवारले मूर्तिमा चोट पुऱ्याएको हुनाले हालमा मूर्ति वरिपरि ऐना लगाइएको रहेछ र वरिपरि गार्डहरू पनि राखिएका रहेछन्। त्यो प्रख्यात मूर्ति कलाकार बर्निनीले 100 वर्षअघि बनाएका हुन् रे। त्यस मूर्तिमा एक शोकग्रस्त आमाका समस्त पीड़ा र विशादका भावहरू अङ्कित छन् अनि यीशु ख्रीष्टका पार्थिव शरीरबाट पनि क्षमा, दया, प्रेमकै सन्देशहरू प्रस्फुटित भइरहेजस्ता लाग्दछन्।
पूर्ण रङ्-बिरङ्गी संगमर्मरद्वारा निर्मित त्यो भव्य चर्च नै भेटिकन सिटीको प्रमुख आकर्षणको केन्द्र रहेछ। त्यहाँबाट बाहिर निस्केपछि त्यसको विशालता झन् मुखरित हुँदोरहेछ र हामीले पनि ठूलो राजभवनबाट निस्केका अनुभव गऱ्यौं। चारैतिर सजिसजाउ सैनिकहरू, पोपका अङ्गरक्षकहरू र सुरक्षाको कड़ा व्यवस्था देख्दा इटालीभित्रको त्यो सानो देश निक्कै महत्वपूर्ण ठाउँ रहेछ भन्ने बुझियो। अझ धर्म, संस्कृति र कला-कृतिको संरक्षण अति आवश्यक रहेछ भन्ने थाहा पाइयो। गदगद हुँदै फर्कंदा एउटा क्यूरियो शपबाट मदाम मरियम र यीशु ख्रीष्टको सानो सेतो संगमर्मरको मूर्ति 12000 लिरा तिरेर किनें। सन्तोष लागेर आयो। तमिल दम्पति र हामीले ठण्डा पियौं, फोटो खिँच्यौं अनि फेरि फर्केर त्यो विशाल अट्टालिकालाई एकपल्ट हेऱ्यौं। अर्कै बाटो भएर उकालै-उकालो लाग्यौं। त्यहाँ चौरकै उतापट्टि ठूलो किल्ला रहेछ र छेउकै विश्राम गर्ने भव्य चौतारा। त्यहाँबाट भेटिकन सिटीको त्यो सानो सुन्दर र पवित्र देशको राम्रो दृश्य देखिँदोरहेछ - शान्त र सन्तुष्ट।
दिउँसोको खाना खान जाँदा दुइ बजिसकेको थियो। खुसरोले 'आजको लञ्च ट्रेभल कर्पोरेशनले खुवाउनेछ' भन्यो। एउटा चिटिक्क परेको लाम्चे रेस्तुराँभित्र पसायो। त्यहाँ भारतीय खाना पाइँदोरहेछ तर छान्न नपाइने। एक जोड़ा इटालीवासी र दुइ युरोपेलीहरूले भारतीय खाना खाँदैथिए. मसालादार खाना अरूले मीठो मानेर खाए, हामी कुख्राको 1/1 वटा फिला र पराँठा खाएर अघायौं। आइसक्रीम पनि खानैपर्ने रे। जिनिभामा आइसक्रीम खान हामी पल्किसकेथ्यौं। यहाँको जस्तो खल्लो र चिसो मात्र होइन त्यहाँ त फूल-बुट्टा भरिएर मगमग वासना छर्दै आइदिन्छ आइसक्रीम - मुखमा पर्नासाथ बिलाइहाल्ने। हाम्रा मिस्टर चीफले आइसक्रीमको साटो कफी मागे। कफीको दाम चाहिं तिर्नै पर्ने रे। उनले एक कप कफी र एक प्याकेट सिग्रेट मागे। भारतीय रुपियाँ 100/- पऱ्यो रे। उनी धाकसित कफी र सिग्रेट सँगसँग पिउँथे, हामी चकलेट आइसक्रीम खान्थ्यौं।। बाहिर निस्केर तिनी मरिमरि हाँस्न थाले - आफ्नो देशमा पैसा जोगाएर विदेशमा धाक देखाउने पनि खर्च गरिदिएँ - क्या मज्जा आयो। हामी पनि उसको जीवन-दर्शनमा एकछिन मुछिएर मज्जाले हाँसिपठाऔं। होटेलमा आपुगेर मिस एनीलाई धन्यवाद भनौं भनेको त उनी त भेटिकन सिटीबाटै बिदा भइसकिछन् - कस्तो बिस्वाद।
साँझपख हामी पुन: बाहिर निस्क्यौं। चहल-पहल बढ़्दै गयो - नाङ्लो पसलेबाट केही भिउ-कार्ड र स-साना चिनाहरू किन्यौं। अलिक मास्तिर स्टुडियो रहेछ - फोटोहरू धुन दियौं - राति 9 बजे लिन जानु रे। फल र कोल्डड्रिंक्स किन्यौं। केही बेर यता-उति बरालियौं। सड़कहरू उति फराकिला होइनन् तर सफा रहेछन् - अलकत्रा नलाइएका, ढुङ्गा मात्र छापिएका घोड़ा र रथ हिंड्नेजस्ता सडकहरू। बिहान 9 बजे अफिस लागेर 12 बजे बन्द हुँदोरहेछ। फेरि 3 बजे खुल्दोरहेछ, बेलुकी 6 बजेसम्मको लागि। रोमवासीहरू जिउँसोको भोजनपछि एकछिन निदाउँछन् रे - यो उनीहरूको सभ्यता, संस्कृति जसो भने पनि। अनि 6 बजे अफिस सकेपछि बाहिर-बाहिरै रमाएर जति बेला घर फर्के पनि हुने. वाह जिन्दगी!
धेरै युद्ध झेलिसकेको, जीवन-दर्शनले विभिन्न ऋतुहरूको स्वाद लिइसकेका तथा कला, सभ्यता, संस्कृतिलाई पराकाष्ठामा पुऱ्याइसकेका रोमवासीहरूले दुइ दिनको जीवनको मोल निश्चय बुझेका रहेछन् - उनीहरू कमाउँछन् पनि तर जीवन जिउन पनि जान्दारहेछन्. मृत्युपछिको सोचाइ कम गर्दारहेछन् र आफ्नो भव्य इतिहासबारे गर्व मान्दारहेछन्। चाहिंदो परिश्रम र चाहिँदो उपभोग गरेर अरू झञ्झटमा फँस्न नचाहने साधारण रोमवासीहरूको जीवन शैली शान्तिप्रिय र सभ्यलाग्दो रहेछ।
( यूरोप भ्रमण - केही संस्मरण, 1996, निर्माण प्रकाशन-बाट साभार)

चामलिङको संस्थागत नेतृत्वलाई मूल्याङ्कन गर्ने मापदण्ड जात हुनसक्दैन

भीम दाहाल
बेलायतमा सयकडौं वर्षअघिको एउटा कथन छ, भनिन्छ - "आइरिसहरू कम्ति बोले भने र अङ्ग्रेजहरू अलिक खुलेर बोलिदिए आयरल्याण्ड देशको समस्या सुल्झिन्छ।" जान्नेहरू भन्छन् कि त्यहाँको आम गरीबी र स्वतन्त्रताको खोजमा आइरिसहरू अत्यन्त चिडचिडे स्वभाव, आक्रोशित भइहाल्ने किसिमका हुन्छन्। तर्कको पडावमा आक्रोशित व्यक्ति र आक्रोशित नेतृत्वबीचको भिन्नता केलाउन मन भएको छ। परिवारमा अभिभावक आक्रोशित भएपछि त्यहां शान्ति भङ्ग हुनजान्छ भने नेतृत्वको आक्रोशबाट समाजको शान्ति भङ्ग हुन् सम्भावना रहन्छ। नेतृत्वको आक्रोशले सामूहिक आवाजलाई प्रतिनिधित्व गर्ने वा गर्नसक्ने हुनाले प्रख्यात नेताहरूले सुललित र सुसंस्कृत भाषामा आफ्नो आक्रोश अभिव्यक्त गर्दछन्। गान्धीले भन्नुहुन्थ्यो,"म सिधा-सिधा (स्पष्ट) कुरा गर्ने मान्छे हुँ।" अथवा गान्धी चाहनुहुन्थ्यो कि उहाँको वरिपरिका अन्य नेतृत्व तहका व्यक्तिहरूले गलत ढङ्गले उहाँको सरलतालाई प्रयोग गर्न नसकून्।
हामी सिक्किममा वर्गीय चिन्तामा छौं। हाम्रो नेतृत्व त्यही गर्दछ जुन वचन जनतालाई दिएको छ। 16 मई, 1994-मै सिङताम बजारमा आयोजित एसडीएफ पार्टीको महासभामा अध्यक्ष पवन चामलिङले भन्नुभएको छ कि सिक्किमे नेपाली, सिक्किमे भोटिया र सिक्किमे लेप्चामाझ कुनै अर्घेलो निकाल्नेलाई माफ गरिनेछैन। त्यसबेलाको ज्वालामुखी बनेको राजनीतिक अवस्थामा शान्तिको सशक्त हिमशिखा फाल्दै उहांले भन्नुभयो,"यदि सिक्किमबाट नेपाली खेद्ने कोही भए पहिले मलाई खेद, यदि भोटे काट्ने कोही भए पहिले मलाई काट।"
हामी सिक्किमेलीहरूलाई भारतीय समाज, त्यो भारतीय समाज होस् वा बिहारी, बंगाली होस् वा कुनै पनि समाजले भोटे-लेप्चा-नेपाली र समग्रमा सिक्किमेली समाजको रूपमा हेर्नुपर्दछ। हामी नेपाली मात्र अलग्ग, भोटिया वा लेप्चा वा रैथाने व्यापारी मात्र अलग्ग छैनौं। हामी विरासत र इतिहासका सन्तान हौं। हामी सिक्किमेली समाजको मूलस्रोतमा, इतिहास र विरासतको समग्रतामा संगठित समाज हौं। हामी चाहन्छौं हामीलाई हाम्रो राष्ट्र वा विश्वले भारतीय नागरिकको रूपमा सिक्किमेली समाज भनेर मूल्याङ्कन गरोस्। हामी सिक्किमेली हुनुमा गर्वबोध गर्दछौं। हामी भारतीय नागरिक हुनुमा गौरवान्वित छौं।
सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रन्ट घोषित नीति र प्रशस्त प्रकाशित पार्टी, नियम, दस्तावेज, मुखपत्र र पार्टी साहित्य भएको संस्था हो। पार्टीले सरकारमा आउनअघि नै राज्यका प्रत्येक तह र तप्काका जनताको सुरक्षा र विकासको कार्यक्रम तय गरेको छ। त्यो कार्यक्रमकै आधारमा पार्टी चौथोपल्ट सत्तामा काबिज भएको छ। पार्टीले सस्तो प्रचार र क्षणिक वाहवाहीको निम्ति काम गर्दैन। त्यही कारण हो सिक्किम दीर्घमियादी विकासको पथमा छ अनि आर्थिक स्वनिर्भरता हासिल गर्न चाहन्छ। हाम्रो पार्टी राष्ट्रिय वा चुड़ान्त समाधानमा हुनुपर्दछ र त्यही वैज्ञानिक सोच पनि हो। ठोस समस्याहरू भावनात्मक वा हृदयग्राही अपीलहरूबाट पुरा हुनसक्दैनन् किनभने देश यसको संविधान र विद्यमान नियमले चल्दछ। विद्यमान नियम बदल्नलाई वैज्ञानिक, व्यावहारिक र सर्वसम्मत उपायहरूको खोज हुनुपर्दछ। सिक्किमले आफ्नो प्रत्येक राजनीतिक समस्या केन्द्र सरकारसमक्ष पेश गर्दा यस्तै वैज्ञानिक र व्यवहारिक प्रकारले पेश गर्दछ। कति माग पूरा भए कति पूरा हुने क्रममा छन्। हामी हाम्रो नेताको वैज्ञानिक कामगराइको प्रशंसा गर्दछौं।
यहाँसम्म सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रन्टको आधारभूत सिद्धान्तको उल्लेख गर्ने सङ्क्षिप्त प्रयास भयो। अब एक बौद्धिककर्मीको रूपमा आफ्नो मातृजाति, मातृभाषा र मातृसंस्कारबारे केही भन्नुपर्दछ। यो लेखक एक स्थापित कलमजीवी हो यद्यपि राजनीतिमा संयोगवश छ। जातमा नाम काड़ेर हेर्ने हो भने यो मान्छे बाहुन हो। बाहुनको थर र गोत्र नै केलाउनुपर्दा धेरै बाहुनको थर र गोत्रबीचमा यो बाहुन पर्दछ कि यो वैश्वीकृत युगमा यो व्यक्ति "मान्छे" - मात्र रहन गाह्रो पर्दछ। आजभन्दा 30 वर्षअघिकै नियम हेर्ने हो भने पनि बाहुनको त्यस बेलाको नियमअन्तर्गत अहिले बाँच्न सम्भव छै। एउटा व्यक्ति जो मिहनती लेखक र साधारण तर सफल राजनीतिज्ञ भएर रहेको छ त्यो व्यक्ति वर्ण व्यवस्थाप्रदत्त उच्च जाति भनेर आफूलाई गौरवान्वित ठान्न चाहंदैन। राजनीतिक संस्था सिक्किम राज्यको डेमोक्रेटिक फ्रन्ट भए पनि राष्ट्रकै संयुक्त प्रगतिशील गठबन्धन भए पनि सत्ता सङ्घर्ष नै हो। सत्ताका राजनियम र राजनीतिका नियमितता र आकस्मिक नियमितता हुन्छन्। राजनीतिक सङ्घर्षमा धेरै रात बत्ती ननिभाई बित्छन्। धेरैपल्ट मनमा आगो र आँखामा पानी लिएर बांच्नुपर्दछ। तर राजनीतिलाई त्यसको नियमबाट झारेर सम्प्रदाय, संस्कार वा ठाड़ो भाषामा जातीय सोचमा लैजाने चेतना वा अवचेतना पाल्न मिल्दैन। यो पवन चामलिङले हामीलाई दिएको वर्गीय सोच हो। वर्गीय सोचभन्दा ठूलो मानवीय सोच अरू हुनसक्दैन। अध्यात्म, अलौकिक, अदृश्य शक्तिहरूको खोज र संसाधनभन्दा सधैँ वर्गीय सोच नै समाजको रूपान्तरण गर्न सफल भएको छ।
देश-देश, राज्य-राज्य र इलाका-इलाकाबीचका सम्बन्धहरू तब-तब नै सफल, प्रगाढ़ र प्रेममय भएका छन् जब जब पनि औपचारिक आपसी आदरमा आधारित भएका छन्। युद्धहरू अन्त्यमा गएर बैठक कोठामा शान्तिमा परिणत हुन्छन्। अनि युद्ध तब तब नै भएका छन् जब जब सहनशीलता र गम्भीर आत्मचिन्तन हुनुपर्ने अवस्थाहरू आक्रोशमा परिणत भए। वास्तवमा समस्याको समाधान उपस्थित हुन्छ तर त्यसलाई प्राप्त गर्ने प्रयासहरूको वैज्ञानिकता र रणकौशलमाथि चिन्तन हुनुपर्दछ।
इतिहासमा यस्तै लछेप्रै उदाहरणहरू पाइन्छन् जब पत्रकार सम्मेलन, जनसभा र ऱ्यालीहरू भन्दा पनि लगातार पक्षप्रेषण, तथ्यपरक बहस र कूटनीति प्रयासहरू सफल हुन्छन्। यहाँ अतिरिक्त तर्क यो पनि राख्नुपर्दछ कि सिक्किमेली वा समग्र भारतेली समाज नै वास्तवमा एउटा जातिपुञ्ज हो। नेपाली जातिभित्र अनेकौं उपजातिहरू छन् र समग्रमा एक भएर नेपाली जाति बनेको छ। यस जातिभित्र र विशेष गरेर सिक्किमेली जातिगोष्ठीलाई इङ्गित गरेर कुरा गर्ने हो भने पवन चामलिङलाई यस राज्यका जनताले नेताको रूपमा संस्थागत गरिसकेका छन्। उहांको "राई" जात j "चामलिङ" उपजात मानेर उहाँलाई आक्षेप गर्न मिल्छ भने उहाँको जन्म चामलिङले खुद छानेको होइन। जात छानेर जन्मिने कोही छैन। यसकारण पवन चामलिङ झैं संस्थागत भएको नेतृत्वलाई मूल्याङ्कन गर्ने विधि र मानदण्ड उहांको जात हुनसक्दैन। यसमाथि बहसको गुञ्जाइस राख्न चाहन्नं म। यस अड़ानको निम्ति के कति व्यक्तिगत बलिदान गर्नुपर्छ म तयार छु।
नेता भनेको सपना र त्यसलाई पूरा गर्ने कर्मले बन्दछ, जन्मले होइन। पवन चामलिङले भारतीय नेपाली समाजका विभिन्न समस्याबारे देशको सर्वोच्च राजनीतिक र प्रशासनिक सभामा वक्तव्य दिनुभएको छ। 21 मार्च, 2007-का दिन यूपीए गठबन्धनको सभामा प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंह, यूपीए अध्यक्षा सोनिया गान्धीलगायत् समग्र नेताहरूसमक्ष राज्य पुनर्गठन आयोगसितै दार्जिलिङको "गोर्खाल्यान्ड राज्य"-को मागबारे उहाँले दिएको वक्तव्य 'सिक्किम फोस्टरिङ अफ अ हेल्थी फ्युचर ( भोल्युम न. 4-को पृष्ठ 186-मा 2008 सालमै प्रकाशित भएको छ। यसकारण उहाँको नियत र सौहार्दमाथि उहाँको जन्मकुन्डली खोलेर हेर्न आवश्यक छैन। एउटा पारदर्शी र स्पष्ट नेतृत्व छ उहाँको र हामी यस नेतृत्वसँग निश्चित छौं। हामी चाहन्छौं हाम्रो सम्बन्ध र आपसी सदभावका पुलहरूमा अज फलेकहरू थप्न सक्छौं। अझै बाँधबुँध गर्नसक्छौं। हामी संविधानको शिष्टाचारभित्र रहेका यस महान प्रजातान्त्रिक मुलुकका सहोदर हौं। तर हाम्रो सिक्किमेली हुनुको अस्मितामाथि हुने आकेरोश-वाणी र वक्तव्यहरू हाम्रा सहोदर प्रिय सिक्किमेहरूले पनि निश्चयै मन पराउँदैनन् मन हामीसँग पनि छ। यसमा कहीं कतै कुनै भ्रम नहोस्। पवन चामलिङ हाम्रा प्रिय र आदरणीय नेता मात्र होइनन्। हामी प्रत्येक सिक्किमेली जातिको पहिचान, सुरक्षा र विकासका अभिभावक भएर निर्बाध रूपमा दुइ दशकसम्म हाम्रो राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, आर्थिक क्षेत्रका पारदर्शी र प्रबल नेतृत्व दिइरहनुभएको पवन चामलिहको व्यक्तित्व र शालीनताका समर्थक जनताका हामी मित्रशक्ति हौं। हाम्रो पनि मन छ र त्यसमा ठेस पुगदछ।

असमिया विश्वकोशमा ज्ञानबहादुर क्षेत्रीको योगदान

इन्दिरा शर्मा,तेजपुर, असम
तेजपुर केन्द्रिय विश्वविद्यालयको लाइब्रेरीमा असमिया भाषाको विश्वकोश हेर्ने मौका परेको थियो। असम साहित्य सभाको प्रचेष्टामा छापिएको विश्वकोशमा नेपाली भाषा-साहित्य विषयका निकैवटा लेखहरू समावेश गरिएका छन्। विश्वकोशको चतुर्थ खण्ड भारतीय भाषा सम्बन्धमा छ। असमिया विश्वकोशमा लेख्नेहरूमा नेपालीहरू पनि रहेछन्। यो देखेर म अभिभूत भएँ। प्रा. गीता उपाध्याय, दुर्गाप्रसाद उपाध्याय, खेमराज नेपाल, जयन्तकृष्ण शर्मा, नवसापकोटा, दलबहादुर छेत्री, लीलबहादुर छेत्री र ज्ञानबहादुर क्षेत्रीले लेखहरू लेखेका छन्। सबैभन्दा बेसी ज्ञानबहादुर क्षेत्रीका जम्मा तेइसवटा लामा-छोटा निबन्धहरू प्रकाशित भएका छन्।
विश्वकोशमा लेख्ने सबै नेपालीहरू असमिया साहित्यमा सुपरिचित छन्। एउटा कुरा उल्लेखित देखेर गर्वले छाती फुलेर आयो। असमिया विश्वकोश चतुर्थ खण्डको प्रकाशनमा ज्ञानबहादुर क्षेत्रीको ठूलो योगदान रहेछ। चतुर्थ खण्डका मुख्य सम्पादक डा. योगेन्द्र नारायण भुइयाँले आफ्नो कलममा यस कुराको कृतज्ञता प्रकाश गर्नुभएको छ। आसाममा ज्ञानबहादुर क्षेत्री चर्चित लेखक हुन्। उहाँका असमिया भाषामा लेखहरू गुवाहाटीबाट प्रकाशित हुने असमिया दैनिक खबरकागतहरू जस्तै "आमार असम", खबर आदि र अन्य पत्रिकामा नियमित रूपमा छापिन्छन्। उनी नेपाली तथा अङ्ग्रेजी भाषामा पनि लेख्ने गर्छन्। ज्ञानबहादुर क्षेत्रीले असमिया, नेपाली र अङ्ग्रेजी भाषामा पत्रिका सम्पादन गरेका छन्। क्षेत्रीले नेपाली भाषामा लेखेका पुस्तकहरूको सङ्ख्या पाँच छ। मैले कुनै पनि उहाँका नेपाली किताब पढ़ेकी छैन तर असमिया विश्वकोशमा उहाँको विशेष योगदानको कुरा असमको असमिया समाजमा खुबै चर्चित भएको छ। त्यसरी नै असमको नेपाली समाजले पनि ज्ञानबहादुर क्षेत्रीको काममा गर्व गरेको छ, कति ठाउँमा उनलाई यसका लागि सम्मानित पनि गरेको छ। असम बाहिरका नेपाली समाजले पनि एउटा नेपालीले गरेको महत् कार्यका लागि गर्व गर्नसकोस् भन्ने उद्देश्य लिएर यो लेख लेखेकी हुँ।
ज्ञानबहादुर क्षेत्रीको ठूलो गुण के छ भने उनले नेपाली साहित्य र साहित्यिकहरूका विषयमा असमिया भाषामा लेखेर असमिया र नेपालीहरूका सम्बन्धलाई अझ नजिक पुऱ्याएका छन् अनि सो सम्बन्धलाई सुदृढ़ पार्नमा कोशिश गरेका छन्। यसरी नै नेपालीहरूले भोग्नुपरेका समस्याका विषयमा समेत असमिया भाषामा निर्भीक भएर उनले लेखेर समाधान खोजेका छन्।
ज्ञानबहादुर क्षेत्रीद्वारा असमिया विश्वकोश चतुर्थ खण्डमा कतिपय लेखहरू यस प्रकार छन् -
1) नेपाली अनुवाद साहित्य,2) नेपाली भाषाको प्रथम भ्रमण साहित्य, 3) लहरी साहित्य, 4)तेस्रो आयाम, 5) गोर्खा सेवक, 6) सुनाखरी, 7) आमा महाकाव्य, 8) तुलसीराम कश्यप, 9) सानु लामा, 10) विक्रमवीर थापा, 11) जीवन नामदुङ, 12, ठाकुर चन्दन सिंह, 13) बीशौं शताब्दीको मोनालिसा, 14) मनप्रसाद सुब्बा, 15) नगेन्द्रमणि प्रधान आदि।
नेपाली भाषामा शब्दकोश छापिएको छ कि छैन मलाई थाहा छैन। असमका केही नेपाली विद्वानहरूलाई सोधे उनीहरूलाई पनि थाहा रहनेछ। यदि छैन भने सिक्किमका माननीय मुक्यमन्त्री श्री पवन चामलिह, जो आफू पनि कवि साहित्यिक हुनुहुन्छ, उहाँबाट नै यो महत काम सम्पन्न होस् भन्ने चाहन्छु किनभने हामीले जान्दा भारतभरि ठूला-ठूला राजनेता धेरै छन् तर साहित्यको मोल बुझ्ने तथा जम्मै भारतवासी नेपालीहरूलाई नेतृत्व दिनसक्ने अथवा सबैले विश्वास राख्नसक्ने एकमात्र सिक्किमका मुख्यमन्त्री पवन चामलिङ मात्र छन्।

भारतीय वन्य प्राणी तथा वन्य प्राणीको संरक्षण

श्रीमती कल्पना पाल्कीवाला
वन्य प्राणीको अवैध व्यापार यस समय वैश्विक समस्याको रूपमा अघि आएको छ। वन्य जन्तुका अङ्ग-प्रत्यङ्ग, जस्तै बाघका हड्डी, कस्तुरी, घिस्रेर हिँड्ने जीव-जन्तु, चार-चुरुङ्गी तथा हात्तीका दाँतको अवैध रूपमा शिकारी तथा तस्करहरूले व्यापार गर्ने गर्दछन्। व्यापार गरिने मुख्य दुइ वर्गमा वन्यप्राणी र उत्पादनशील वन्य प्रजाति पर्दछन्।
अहिले अवैध व्यापारको रूपमा वन्यप्राणीहरू, कस्तुरी, हात्तीका दाँत, गैंड़ाका सिङ, बाघ र चितुवाका छाला अनि हड्डी, सर्प र छेपाराका छाला, घर पालुवा पशु-पक्षीका बेच-बिखन तथा सजावटका निम्ति प्वाँखको प्रयोग, मासु तथा सूपका लागि समुद्री कछुवा पक्रिने अनि तिब्बती बाह्रसिङ्गाको विशेष रूपमा व्यापार गरिन्छ।
वन्य प्राणीको अवैध व्यापारमा फँस्ने जनावर -
बाघ -
शिकारमा सबैभन्दा बढी लोकप्रिय शिकार बाघको शिकार हो किनभने बाघका छाला, हड्डी र अन्य शरीरका अङ्ग-प्रत्यङ्ग अन्य देशमा लगेर बेचिन्छन्। बाघका अङ्गले बढी मूल्य पाउँछन् जो औषधिमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ।
हात्ती -
हात्तीका दाँत कुंद्ने काम दक्षिण भारतमा पारम्परिक कुटीर उद्योगको रूपमा प्रचलित छ। हात्तीका दाँतबाट धेरै रुपियाँ कमाए तापनि हात्तीको हत्यामाथिको जिम्मावारी पनि वहन गर्नुपर्छ। भनाइ छ, पाँच वर्षभन्दा मुनिको उमेर भएको हात्तीलाई गोली प्रहार गर्न हिच्किचाउनु पर्दैन। यस उमेरका हात्तीका दाँतको एउटा टुक्रा 2.5 किलोग्रामसम्मको हुन्छ। यस प्रकारको तरिकाबद्ध अनि दीर्घ रूपमा शिकारका कामले वन्य प्रजातिको आनुवंशिक विकास र यौन अनुपातमा धेरै अलर पर्न जान्छ।
तिब्बती बाह्रसिङ्गा अर्थात् चिर -
यस जनावरको ऊनबाट प्रख्यात साहतुस शाल बुन्ने गरिन्छ। यस प्राणीलाई मारेर त्यसको ऊन निकालिन्छ। यो यायावर प्राणी हो जो वर्षाको समयमा लद्दाखको पूर्वोत्तर क्षेत्रमा धेरै मात्रामा पाइन्छ भने कतिपय त्यहाँदेखि तलतिर झर्ने पनि गर्छन्।
जिउँदो पक्षी - जिउँदो पक्षी पाइने भारतको कुनै विसेष टाउंमा एकैपल्ट लगभग 250 चराहरू पासोमा पर्छन् अनि तिनीहरूलाई भोजन, चिडियाखाना, औषधिमा प्रयोग गरिन्छ। करोडौं चरा-चुरुङ्गीहरूलाई पिञ्जरामा बन्द गरेर बेचिन्छ। यीमध्ये पक्रिने समयमा र ओसारपसार गर्दा धेरै सङ्ख्यमा चराहरू मरेर पनि जान्छन्।
गैंडा -
यो जनावर धेरै खतरनाक हुन्छ, जसको लिङको व्यापार गरिन्छ। भारतमा गैंडाको सिङको मूल्य 2 लाखदेखि 3 लाखसम्म छ भने अन्य देशमा यसको मूल्य अझ बढी पनि छ। यसको मासु, हड्डी अनि अन्य अङ्ग औषधिमा प्रयोग गरिन्छन्। भारतमा गैंडाको सङ्ख्याले शिकारीहरूलाई खतरा उत्पन्न गरेको छ, किनभने यसको लिङ र यसको अन्तराष्ट्रिय बजारमा ठूलो मूल्य नै यसको पौराणिक सम्पत्तिको विशेषता रहेको छ। गैंडाको सिङले आर्थिक प्रोत्साहन त दिएको छ, प्रत्येक वर्ष धेरै सङ्ख्यामा गैंडा मार्ने काममा सरकारको तर्फबाट पनि सहयोग प्राप्त छ।
वन्य जन्तुहरूको सङ्ख्या सधैं बढिरहन्छ भन्ने छैन। वन्य जन्तुको सङ्ख्यामा घटी-बढी हुनु प्राकृतिक तथ्य हो तथा बायोटिक र एबायोटिक दुवै क्षेत्रमा रहनु यसको विशेषता हो।
- बायोटिक क्षेत्रमा उनीहरूको आयु प्रतिस्पर्धा, जङ्गलमा आगलागी आदिका कारण उनीहरूको प्राकृतिक मृत्यु हुने गर्छ।
- एबायोटिक क्षेत्रमा उनीहरूको अप्राकृतिक मृत्यु हुने गर्छ:
- मानिस रहने स्थानमा गएर मारिनु अथवा अन्जानमा मर्नु अथवा सड़क, रेलको लीकमा दुर्घटनाग्रस्त भएर मर्नु।
- पैसा हासिल गर्ने, पोषक तत्व प्राप्त गर्ने र जनावरको प्रतिकारको रूपमा वन्य जन्तुको जानीजानी हत्या गरिन्छ
क्षतिबाट रोकथाम र संरक्षणका लागि संरक्षित क्षेत्र
जीव विविधताको संरक्षणका लागि भौगोलिक क्षेत्रलाई भिन्नै संरक्षित क्षेत्र बनाइएको छ। जहाँ जीव विविधताको मुख्य रूपमा संरक्षणको व्यस्थापन गरिएको छ। वन्य जीवका संरक्षण ऐन 1972 - अन्तर्गत संरक्षित क्षेत्रलाई चारवर्गमा विबाजित गरिएको छ। त्यसमा पवित्र क्षेत्र राष्ट्रिय पार्क, रोकथामका लागि आरक्षित एवं सामूहिक आरक्षित छन्।
यसमा 606 राष्ट्रिय पार्क र वन्यजीवनका लागि पवित्र स्थान छन् जहाँ 93 राष्ट्रिय पार्क र 510 वन्य प्राणीका निम्ति पवित्र स्थान छन्। अन्डामान र निकोबार तथा मध्य प्रदेशमा शीर्ष 9-वटा राष्ट्रिय पार्क पर्छन् भने पश्चिम बंगाल, महाराष्ट्र तथा केरलमा 6-6वटा राष्ट्रिय पार्कहरू छन्। आन्ध्र प्रदेश, गुजरात, जम्मू-काश्मिरमा तीन-तीनवटा राष्ट्रिय पार्कहरू छन्।
प्रोजेक्ट टाइगर 1 अप्रैल 1973-मा शुरु गरिएको थियो जसलाई भारतको वन्यजीवन बोर्डको विशेष कार्यदलले सिफारिश गरेको थियो। प्रोजेक्ट एलिफेन्ट स्किमअन्तर्गत 12-वटा राज्यमा 24 हात्ती आरक्षित गरी हात्तीको सङ्ख्यालाई संरक्षित गर्ने निर्णय गरियो। यो 1991-92-मा शुरु गरिएको थियो। यी 12-वटा राज्यहरूमा असम, अरुमाचल प्रदेश, बिहार, आन्ध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरल, मेघालय, नागाल्यान्ड, उडिसा, तमिलनाडु, उत्तर प्रदेश तथा पश्चिम बंगाल सामेल छन्। (पीआइबी फीचर)

बागवानी मिशनद्वारा आत्मनिर्भरका पहल
"कम्जोरीलाई सफलतामा परिणत गर्ने" उद्देश्य बोकेर तकनीकी अभियानले बागवानी क्षेत्रको दुवै मौसमी तथा गैर मौसमी फसलमा आत्मनिर्भरता हासिल गर्ने लक्ष्य राखेको छ। प्रगतिशील कृषकहरूलाई आधुनिक खेती प्रविधि, गुणस्तरीय बिउ-बिजन साथै तालिम प्रदान गर्दै सिक्किम सरकारको बागवानी विभागले बागवानी फसलको खेती गर्न इच्छुक कृषकहरूका लागि मार्ग प्रशस्त गरिदिएको छ। बागवानी फसलको खेतीद्वारा आर्थिक प्रगति अनि अन्य राज्यमाथिको निर्भरता कम गर्न पारम्परिक खेती प्रणालीदेखि पर आधुनिक अनि धेरै फसल दिने यो प्रणालीले आम कृषकलाई नयाँ आयाम प्रदान गरेको छ।
विभागले यस दिशामा केही गम्भीर पहल गरेको एक वर्ष नबित्दै मागभन्दा धेरै उत्पादनले स्थानीय बजारहरू भरिभराउ बनाउन सफलता हासिल गरेको छ भने अतिरिक्त उत्पादनलाई अब राज्य बाहिर लगेर बेच्ने चाँजो पनि मिलाउने काम भइरहेको छ।
राज्यका अधिकांश कृषकसित त्यति धेरै भूमि नरहेको कुरालाई ध्यानमा राख्दै कृषि, बागवानी तथा नगद बाली विकास विभागले प्रति वर्ग मिटर क्षेत्रमा धेरैभन्दा धेरै उत्पादन गर्ने अवधारणा साथै समूहगत रूपमा खेती गर्न कृषकहरूलाई प्रेरित गरिरहेको छ ताकि सानाभन्दा साना जमीन हुने कृषकले पनि तकनीकी मिशनको फाइदा बढीभन्दा बढी उठाउन सकून्।
प्रगतिशील कृषकहरूलाई फसल रोप्ने अनि हुर्काउने तालिमका साथमा धेरै फसल दिने उच्च गुणस्तरीय बिउ-बिजन प्रदान गर्ने काम विभागले गर्दै आएको छ भने नियमित रूपमा ती लाभार्थी कृषकहरूको प्रगतिको जाँचबुझको काम पनि विभागका कार्मिकहरूले गर्दै आएका छन्।
हाल राज्यका हाट-बजार आदि स्थानीय उत्पादले भरिभराउ बनाइसकेको हुँदा विभागले विशेष रूपमा रामभेंडा वा टमाटरको सही बजार व्यवस्थापनका लागि कृषकहरूलाई गाउँले स्तरीय विपणन कनिटिहरू गठन गर्न पनि प्रोत्साहित गरिरहेको छ। उनीहरूलाई आफ्नो उत्पाद बजार पुऱ्याउनअघि मूल्य अभिवृद्धिका लागि उत्पादको छनौट र वर्गीकरण गर्न पनि विभागले सिकाइरहेको छ।
कृषि तथा बागवानी अब नगद बाली विकास विभागका अधिकारीहरूले जानकारी गराएअनुसार कृषकहरूलाई आफ्नो फसलको मुनासिब मूल्य प्रदान गर्न एकीकृत प्याकेजिङ र शातानुकूलित भम्डारण एकाइ स्थापित गर्ने काम पनि युद्धस्तरमा भइरहेको छ।
सिक्किम राज्यमा मौसमको विविधता रहिआएको भए तापनि यसलाई फाइदामा परिणत गर्ने काम भइरहेको छ। कृषकहरूलाई आर्थिक रूपमा स्वनिर्भर र स्वसम्पन्न बनाउने दिशामा तकनीकीहरू अफ्नाइँदैछन्। उदाहरणका लागि दक्षिण अनि पश्चिम जिल्लाका कम वर्षा क्षेत्रलाई विशेष रूपमा रामभेंड़ा खेतीका लागि चयनित गरिएको छ। यसअन्तर्गत पश्चिम जिल्लामा मात्र लगभग 361 प्रगतिशील कृषकहरूलाई 56.67 हेक्टर भूमिमा रामभेंडा खेतीको निम्ति चयन गरिएको छ। औसत एउटा बोटबाट 35 केजी बराबर फसल उत्पादनको लक्ष्यसहित 11 लाख 33 हजार 4 सय रामभेंडाका बिरुवा प्रदान गरिएको छ जसबाट अनुमानित 3966.90 टन उत्पादन हुने आशा गरिएको छ।
राज्यमा औसत प्रति दिन 25 टन रामभेंडा खपत हुने गरेको भए तापनि उत्पादन अवधिमा 125 टन रामभेंडा प्रतिदिन उत्पादन गरिने सम्भावित लक्ष्य राखिएको छ भने राज्यमा खपत भएर उब्रेको फसललाई राज्य बाहिर निर्यात गर्ने चाँजो पनि विभागले मिलाइरहेको छ। यसै गरी मूला, फूलकोपी, बकोली, बन्दकोपीलगायत् करेला, लौका अनि बैंगुन, भेन्डी, काँक्रा आदिका साथमा खरिफ फसलमाथि तकनीकी अभियानले विशेष बल दिँदै आएको छ।
विशेष रूपमा सिक्किमलगायत् पूर्वोत्तर राज्यका मानिसहरूमा बागवानी फसलको खेतीद्वारा यसको उत्पादन 2020 सालसम्म दोब्बर बनाउने उद्देश्य लिएर भारत सरकारले बागवानीको एकीकृत विकासका लागि तकनीकी अभियान शुरु गरेको छ। यो अभियान मूल रूपमा क्रमागत पहलमा केन्द्रित छ जहाँ बागवानीको विकासलाई अग्रगामी अनि पश्चिमी आधार प्रदान गर्दै समग्रता प्रदान गर्ने कोशिश गरिएको छ।
तकनीकी अभियानको सहयोगका साथै राज्य सरकारको सिक्किमलाई जैविक राज्यको रूपमा स्थापित गर्ने अवधारमाले यहाँका प्रगतिशील कृषकहरूलाई स्वनिर्भरता प्रदान गर्ने आशा गरिएको छ। यी कृषकहरूलाई विपणन् सहयोग प्रदान गरिएसम्म यसले राज्यको बागवानी उत्पादनको परिप्रेक्ष्यमा नयां आयाम उप्ने परिलक्षित छ। (पीआइबी)


भाषा विज्ञान
'भाषा भासिन जान्छ भासहरूमा...'

घनश्याम नेपाल
अहिले म विशाल आर्य-युरोपेली (भारोपेली) परिवारमा जन्मेको यस्तो एउटा भाषाको माध्यमबाट लेख्न लागिरहेछु, जुन भाषालाई धेरै मानिसहरू माया गर्छन् तर यसलाई कसरी लेखे ठीक पर्ला वा यसको कल्याण होला भन्ने कुराबारे थोरै (साह्रै थोरै)-ले मात्र विचार गरिरहेका छन्।
यस्तो कुरा सम्झन लागेको बेलामा जहिले पनि म केही विद्वान् नेपाली लेखकहरूका नाउँ सम्झन पुग्छु र मेरो शिर आफै-आफ गहिरो श्रद्धाले उनीहरूसमक्ष निहुरिन पुग्छ - पारसमणि प्रधान, गोपाल पाँडे 'असीम', महानन्द सोपकोटा, पादरी गङ्गाप्रसाद प्रधान, चूड़ीमणि बन्धु, तारानाथ शर्मा - नेपाली भाषा प्रयोग गर्ने मात्र होइनन्, भाषाको स्वभाव र चाला-माला चिनेर प्रयोग गर्न खोज्ने ठूला मानिसका नाउँ हुन् यी। यहाँनेर म 'टिपेका टिप्पणीहरू'- का इन्द्रबहादुर राई र आजसम्मका राजनारायण प्रधानलाई पनि पटक्कै बिर्सन सक्तिनँ।
आज हामी जुन भाषालाई 'नेपाली' भनेर लेख्तछौं - त्यो कतिसम्म नेपाली छ? हामीले वास्तविक जीवनमा (भन्नाले दैनिक व्यवहारमा) प्रयोग गर्ने नेपाली भाषासित यो कतिसम्म मिल्छ? यहाँ 'दैनिक व्यवहार'-को कुरा गर्दा मेरा आँखाका अघाडि ती नेपाली भाषीहरू छन् जसले दार्जीलिङ, गान्तोक शहरहरूतिर बोलिने अपभ्रंश नेपाली बोल्दैनन्, जलको नेपाली यी शहरियाहरूको झैं भोट-बर्मेली परिवारका भाषा बोलीका ध्वनि र उच्चारणहरूले गाँजिएर बाटो हराई बिखलबन्दमा परेको छैन, जुन भाषामाथि हाम्रो व्याकरण अडिएको छ।
साँच्चै भनूँ भने, भाषा भनेको विभिन्न प्रकारका भाषिका र व्यक्तिबोलीहरूको गुच्छा हो। जसरी थुँगा-थुँगा मिलेर माला बन्दछ, उसरी नै भाषिका-भाषिका मिलेर भाषा बन्दछ। ढुङ्गाको ताल चिने पर्खाल लाए मात्र पर्खाल चिटिक्क परेको पनि हुन्छ, दिगो पनि हुन्।। धेरै यस्ता छौं हामीमध्ये जो भाषाको स्वरूपअनुसार नै लेख्छौं तर व्याकरणका नियमहरू (म्युनिसिप्यालिटीका घर बनाउने विषयका नियमजस्तै)-तिर हामी ध्यान दिँदैनौं। अनि अरू जो व्याकरण पहिल्याएर लेख्तछौं, हामी भाषाको अनुहार, ताल चिन्दैनौं। मलाई लाग्छ, जताबाट हेरे पनि हाम्रो देवल कच्चा बन्दैछ। भाषाका नियम, व्याकरणका नियमहरू मानेर लेख्ताखेरि कसैको पनि हानि हुँदैन, कोही पनि सानो हुँदैन। बरू ता साँचो भाषा-सेवी हामी त्यसबेला मात्र हुन्छौं जुन बेला हामी आफ्नो भाषाको मौलिक अनुहार चिन्न र त्यसअनुसार लेख्न-बोल्न बल गर्छौं।
हामी आफू व्याकरण पढ्दैनौं, भाषा जान्दैनौं, अनु जान्नेहरूले, पढ्नेहरूले शुद्ध तरिकासित लिङ्ग, वचनहरू छुट्याएर-खुट्याएर बोलेको सुन्दा हामीलाई हाँस उठ्छ, हामी खिसी गर्छौं। नजान्नुमा नै हाम्रो महानता छ, जान्न् खोज्नुमा नै विद्वता छ, लिँढेढिपीमा नै सैद्धान्तिक कट्टरता छ। सुँगुरले स्वर्ग मन नपराएको जस्तो छ हाम्रो आनीबानी। यदि फोहोर नै आधुनिकता हो भने, भैगो, हामीलाई आधुनिकता चाहिएन। हामी पुरानियाँ भएर बाँचौं। टि.एस. इलियटले कतै लेखेको सम्झन्छु - "असल कविता लेख्न चाहनेले, कमभन्दा कम, असल गद्य लेख्न जानेकै हुनुपर्छ। यो उसको निम्ति सबैभन्दा पहिलो र न्यूनतम आवश्यकता हो।" राम्रो गद्य त्यस बेलासम्म लेख्न सकिंदैन जबसम्म हामी आफ्नो भाषाको स्वरूप र त्यसको व्याकरणको अध्ययन राम्ररी गर्दैनौं। अनि, जबसम्म हामी राम्रो गद्य लेख्न सक्तैनौं जबसम्म हामी आफूले भन्न चाहेको कुरा कहिल्यै पनि ठिकसित, कुरो पुऱ्याएर भन्न सक्दैनौं।
('प्रतीक', सम्पादन - सुवास दीपक, रबिन गुरुङ, जनवरी 1987-बाट साभार)

दास्ताबाट मुक्तिको परिकल्पना गरेका थिए डार्विनल
विकासको सिद्धान्तको प्रतिपादन गर्ने ब्रिटिश प्रकृति वैज्ञानिक चार्ल्स डार्विन (जन्म - 1808, निधन - 1882)-को अनुसन्धान वास्तवमा दासता समाप्त गर्ने इच्छाले प्रेरित थियो। डार्विन्स सेकेन्ड कज् (डार्विनको पवित्र उद्देश्य) पुस्तकमा यस कुराको प्रमाण छ। यो प्रमाणले डार्विन दासताको विरुद्ध थिए भन्ने कुरा स्पष्य गर्छ। तिनले विश्वलाई दासताबाट मुक्त गर्नका लागि प्राकृतिक चुनाउ (नेचुरल सेलेक्शन)-माथि अनुसन्धान गरेका थिए।
दैनिक डेली टेलिग्राफमा प्रकाशित एउटा समाचारअनुसार डार्विनले बाँदरदेखि मानवको विकासको सिद्धान्तलाई प्रतिपादित गर्न यसकारण जरुरी ठाने ताकि तिनी यो प्रदर्शित गर्नसकून् कि सबै प्रजातिहरू समान छन्। तिनी ती व्यक्तिहरूका कुरा काट्न चाहन्थे जसले भन्थे कि श्वेत प्रजातिका मानिसहरूको तुलनामा अश्वेत मानिसहरू भिन्दै र हीन छन्। डार्विन्स सेकेन्ड कजका लेखक र विज्ञान इतिहासकार एड्रियन डेसमन्ड र जेम्स मूरले यो निष्कर्ष डार्विनका निजी पत्र र नोट्सहरूको विश्लेषणका आधारमा निकालेका हुन्। यसले के प्रमामित हुन्छ भने दासताका बारेमा तिनका विचार अघिको तुलनामा कतै बढी सशक्त थिए। एमएमएस बीगलको पाँच वर्षको यात्राको अवधिमा डार्विनले प्राकृतिक चुनाउलाई लिएर आफ्ना प्रसिद्ध सिद्धान्तहरूलाई आकार दिनु थालेका थिए। यात्राको अवधिमा तयार गरिएका डार्विनका नोट्समा दासतालाई लिएर तिनका विचारको पत्तो लाग्छ। तीन जुलाई 1832-का दिन ब्राजीलको यात्रापछि तिनले लेखे - ब्राजीलमा प्रवेश गर्ने कुनै पनि व्यक्ति यहाँको विशाल दास आबादीलाई देखेर आश्चर्यचकित हुन्छ। मलाई आशा छ, एक दिन यिनीहरू आफ्ना अधिकारका लागि उठ्ने छन्। एक ठाउँ तिनले लेखे - अश्वेत मानिसहरूलाई पराइ मान्ने प्रवृत्तिबाट बाँच्नुपर्छ। हामी एउटै साझा पूर्वजबाट जन्मेका हौं.। यस प्रकारले हामी सबै एकार्काका सन्तान र आफन्त हौं। ( विचार डेस्क)
एनिमल फार्म र जर्ज अरवेलको जन्मथलो

गान्धी, चम्पारण र अरवेल। 20 औं शताब्दीको उत्तरार्धमा यी तीनै नामहरूको अभ्युदय एकास्सि र एउटै समयमा भयो तथा तीनैको एकार्कासित कुनै नकुनै सम्बन्ध रहेको छ। एनिमल फार्म र 1984 - यी दुई उन्यासहरूले अङ्ग्रेजी साहित्यमा स्थापित भएर एरिक अर्थर उर्फ जर्ज अरवेललाई 20 औं शताब्दीको सर्वश्रेष्ठ लेखक घोषित गराइदिए. यसपछि शुरु भयो जर्ज अरवेलको जन्मलाई लिएर विवाद र शोधहरूको सिलसिला।
अन्तमा के थाहा लाग्यो भने जर्ज अरवेलको जन्म मोतिहारी, बिहारमा नै 25 जून, 1903-मा एउटा माटोको टाइलको घरमा भएको थियो। यसलाई संयोग नै भन सकिन्छ कि महात्मा गान्धी 1917-मा मोतीहारी आएर जुन घरमा बसेका थिए, त्यहाँदेखि अलिक पर ज्ञान बाबु चोक मुहल्लामा अरवेलको किशोरावस्था बित्दै थियो। अरवेलको त्यो टाइलवाला घर वर्तमानमा खण्डहरमा परिवर्तित भइसकेको छ। मरमतीप्रति कसैको ध्यान छैन।
एनिमल फार्म-मा उनले समस्त जीवजन्तुहरूमा सहअस्तित्वको अभिव्यक्ति मानव-सभ्यता एनिमल फार्म होइन भन्ने भावनालाई अभिव्यक्ति दिएका थिए। मानवमा संवेदना छ, करुणा छ, दया छ - त्यो सबै प्राणीहरूमा सन्तुलनका लागि विद्यमान छन् - आज त्यही घर वास्तवमा एनिमल फार्म-मा परिणत भइसकेको छ। त्यही कारणले जर्ज अरवेलको जन्मस्थल यस प्रकार उपेक्षित छ। तिनको स्मृतिको कुनै चिनो बाँचेको छैन। तिनको जन्मस्थल अतिक्रमणको शिकार भई कथित छात्रावासमा परिवर्तित भइसकेको छ। यस सम्बन्धमा विदेशी शोध विद्यार्थीहरूले सरकारी अधिकारीहरूको ध्यान आकर्षित गरे तापनि केही भएन। 2005-मा ब्रिटेनदेखि आएको ब्रियान प्याटन नामक एकजना लेखक - पत्रकारले जर्ज अरवेलको जन्मस्थल देखेपछि प्रतिक्रिया व्यक्त गर्दै भनेका थिए - द होल बिहार सिम्स टु बी द एनिमल फार्म व्हेयर...
जे होस्, गान्धी, चम्पारण र अरवेलका अन्तर्सम्बन्धहरूलाई जान्न अत्यन्त आवश्यक छ। महात्मा गान्धीसरह अरवेल पनि अहिंसाका पक्षधर थिए, जसको उदाहरण तिनका अनेक लेखहरूमा पाइन्छ। अरवेलको स्पष्ट धारणा थियो, विश्वका विसङ्गतिदेखि अलग अर्धनग्न अवस्थामा गुन्द्रीहरूमाथि बसेको जुन व्यक्तिले ब्रिटिश साम्राज्यलाई ध्वस्त गरेर एउटा राष्ट्रको निर्माण गऱ्यो - ती साधारण व्यक्ति ता थिएनन् नै।
अरवेलका पिता मोतीहारीमा अफिम विभागमा प्रहारीको पदमा तैनाथ थिए। मोतीहारीमा जन्मपछि त्यहींकै नर्सले अरवेलको स्याहार-सुसार गरिन्। आज ती नर्स वा तिनको पिंढीको कुनै अत्तो-पत्तो छैन। पछि अरवेल आफ्ना पितासित ब्रिटेन गए र पुलिस विभागको उच्चाधिकारी बने, तर साहित्याकाशमा विचरण गर्ने अरवेलले पदको परित्याग गरी साहित्यमा डुबेका थिए। - प्रस्तोताः सुवास दीपक
 

पर्यावरण संरक्षण र हामी

- सुवास दीपक
सामान्य तौरमा पर्यावरणको अर्थ हामी रूख-पात, वन-जङ्गल, हावा-पानी, ओजोज होल, भूमण्डलीय तापक्रममा वृद्धि, आणविक अस्त्र-शस्त्र, ठूला-ठूला बाँधहरूको निर्माण आदिको परिभाषाभित्र निकाल्ने गर्छौं। यो अन्धाहरूले हाती छामेजस्तो हो। तर मेरो आफ्नो पर्यावरण, मेरो वरिपरिका समस्त सजीव र निर्जीव प्राणी र पदार्थहरूको उपस्थितिको मेरो समग्र जीवन, मेरो जीवन-यापन र स्वास्थ्यमाथि प्रत्यक्ष र परोक्ष, अल्पकालीन अथवा दीर्घकालीन प्रभाव पर्छ। त्यस्तै प्रकारले मेरो उपस्थितिले मेरो वरिपरिका समस्त सजीव र निर्जीव प्राणी र पदार्थहरूमाथि कति र कस्तो प्रभाव पर्छ, त्यस वास्तविक तथ्यबारे पनि हामीले अवगत हुनु जरुरी छ।
एक्काइसौं शताब्दीमा पाइला टेकिसकेको मानवले आज यहाँ आफ्ना ज्ञान र कौशलले प्रकृतिका रहस्यहरूबारे असीमित जानकारी प्राप्त गरेर ती रहस्यहरूमार्फत् आफ्नो जीवनलाई सुखमय बनाउनमा सफलता प्राप्त गरेको छ, त्यहाँ मानवले आफ्ना कतिपय भूल र अज्ञानले प्रकृतिको सनातन क्रमलाई असन्तुलित बनाइदेकोले आज मानव अस्तित्वमाथि गम्भीर सङ्कट उत्पन्न भएको छ।
पृथ्वीमाथि आज पाँच अर्बभन्दा ज्यादा मानिसहरू बसोबासो गर्छन्। जीवविज्ञानअनुसार मान्छे सृष्टिको सबभन्दा डरलाग्दो परजीवी प्राणी अर्थात् प्यारासाइट हो जसको सबभन्दा कम उपयोगिता छ। सृष्टिको सन्तुलन यति व्यवस्थित छ, यति विराट रूपमा यसको अस्तित्व एकार्कासित जुडेको छ कि कतै पनि छुँदा समस्त ब्रह्माण्ड कम्पित हुन जान्छ। कुनै पनि प्राणीको वध गर्नाले कुनै अर्को जीव-वंश आफैआफ नष्ट भएर जान्छ। सुन्दा यो एउटा शब्द-विन्यासजस्तो लाग्छ तर यो आजको युगको वैज्ञानिक सत्य हो कि जब पनि कुनै एउटा रूख ढल्छ, कतै कुनै ठाउँमा बादललाई पर खेदिएको हुन्छ, असङ्ख्य चरा-चुरुङ्गी, किरा- फटेङ्ग्राहरूका आश्रय खोसिएका हुन्छन्। एउटा पुतली समात्दा त्यो मरिहाल्छ तर त्यसको मृत्युका साथसाथै कतै कुनै फूलको फक्रिने सम्भावना सधैँ-सधैँका लागि समाप्त भइसकेको हुन्छ।
यो पृथ्वी अपार संसाधन र सम्पदाहरूको अक्षय भण्डार हो। शुरुदेखि नै मानव र अन्य प्राणी पृथ्वीमा उपलब्ध पदार्थहरूको उपभोग गर्दै आएका छन्। यी पदार्थ अर्थात् संसाधनहरूको उपभोग शुरुमा मानव तथा अन्य प्राणीहरू जीवित रहनका लागि गर्थे तर सभ्यताहरूका विकासका साथसाथै यी संसाधनहरूको अनियन्त्रित तथा अनावश्यक उपभोगले पृथ्वीमा जीवनदायी संसाधनहरूको कमी हुन गइरहेको छ।
समग्र परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा पर्यावरण असन्तुलनका उत्तरदायी तत्वहरूमध्ये वायु प्रदूषण, ध्वनि प्रदूषण र परमाणु विखण्डन प्रदूषण हुन्। थर्मल कोलआधारित विद्युत संयन्त्रहरूबाट फ्याँकिएको फ्लाइ-ऐश, रसायनिक कीट नाशक, पोलिथिनजस्ता पदार्थहरू, जो जैविक रूपमा नष्ट हुँदैनन् र माटो, पानी आदिमा प्रतिकूल प्रभाव पार्छन्, आणविक रिएक्टरहरूबाट निकालिएका खतराजनक कचरा, इलेक्ट्रोनिक तथा माइक्रोवेभबाट विषाक्त ग्यास तथा रसायनहरू, रेडिएसन आदि वायुमण्डलमा बढ्दै गइरहेकोले पर्यावरणमा अत्यधिक असन्तुलन उत्पन्न भइरहेको छ। पर्यावरणको परिभाषामा यस्ता तत्वहरू पनि छन् जसमाथि प्राय उति ध्यान दिँइदैन। ती हुन्, नैतिक, सांस्कृतिक र समाजगत आयामहरूसित सम्बन्धित गरीबी, निरक्षरता, सार्वजनिक जीवनमा व्याप्त भ्रष्टाचार, मूल्य र जीवन-स्तरमा ह्रास, राजनीतिको अपराधीकरण, दोषपूर्ण जीवन-प्रणालीले उब्जाएका विसङ्गतिहरू, कालो धनको समानान्तर अर्थ-व्यवस्था, महिलाहरूमाथि अत्याचार, विचारधारा, धर्म र लिङ्गका नाममा पक्षपात, सामाजिक प्रतिभा विकासमा दमन, उचित वातावरणको अभाव आदि अवरोधक तत्वहरू।
कुनै पनि राष्ट्रको समग्र पर्यावरणमाथि बाह्य तत्वहरूको प्रभाव पर्छ - जसरी राष्ट्रिय सुरक्षा र भौगोलिक अखण्डतामाथि आइपर्ने खतरा, ठूला राष्ट्रहरूले लगाएका आर्थिक, व्यापारिक र तकनीकी प्रतिबन्ध, स्वायत्त निर्णय लिने क्षमतामाथि खतरा तथा बढ्दो आतङ्कवादजस्ता समस्याहरू पनि पर्यावरण असन्तुलनमा सहायक सिद्ध भइरहेका छन्। प्रकृतिका कार्यकलापमा हस्तक्षेप बढ्दै गइरहेको छ। वेद, पुराण, बौद्ध, जैन शास्त्रहरूमा समस्त जड-चेतन प्राणीहरूसित, सृष्टिको प्रत्येक प्राणीसित सम्मानको भावना राख्ने सिद्धान्तहरूको उल्लेख पाइन्छ। प्राकृतिक संसाधनहरूको उपभोग पोषणका लागि हुनुपर्छ, शोषणका लागि होइन. रूख-पात, उद्भिद्, जीव-जन्तुको सुरक्षाबिना पर्यावरणको कुरा व्यर्थ छ। उपभोग र पर्यावरणमाझ एउटा सार्थक सन्तुलनको आज हामीले पुनर्रचना गर्ने समय आएको छ। बितेको शताब्दीको आठौं दशकमा प्रथमपल्ट अन्तराष्ट्रिय स्तरमा पर्यावरण र पारिस्थितिकीको विघटनमाथि चिन्ता व्यक्त गरियो। 1982-मा संयुक्त राष्ट्र मानव पर्यावरण सम्मेलनमा पर्यावरणीय चुनौतीहरू र प्राकृतिक संसाधन प्रबन्धनका बारेमा विचार गरियो। विश्व पर्यावरण र विकास आयोगले 1987-मा अवर कमन फ्युचर शीर्षकमा एउटा रिपार्ट जारी गरेको थियो जसमा स्थायी विकासका सिद्धान्तहरूलाई लागु गर्ने अपील गरियो. 1989-मा ग्रुप अफ् सेभन राष्ट्रहरूको सहयोगले विश्व मौसम विज्ञान संगठन र संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रमले संयुक्त रूपमा जलवायु परिवर्तनका बारेमा एउटा अन्तर्सरकारी समितिको गठन गऱ्यो। 1990-मा यस समितिको प्रथम रिपोर्टमा 21 औं शताब्दीको अन्तसम्म विश्वमा जलवायु परिवर्तनका सामाजिक र आर्थिक परिणामहरूका विभाषिकाको वर्णन गरिएको छ। परिणामस्वरूप 1992-मा रियो दि जेनेरियोमा पृथ्वी र विकासका बारेमा संयुक्त राष्ट्र सम्मेलन डाकियो जसमा 180 राष्ट्रहरूले भाग लिएका थिए। 21 औं शताब्दीमा विश्व समस्याहरूको सामना गर्न रियो घोषणा, विचारणीय विषय जलवायु परिवर्तनमाथि ढाँचागत सम्मेलन, जैव विविधता र वन घोषणाजस्ता ऐतिहासिक दस्तावेजहरूमाथि हस्ताक्षर गरिए।
भारत सरकारले पर्यावरण संरक्षणको दिशामा कैंयन् कानुनहरू बनाए तापनि यस दिशामा जनसाधारणमा बढी जागरुकता उत्पन्न गर्ने काम हुनसकेको छैन। यद्यपि मिडिया र जनसाधारणद्वारा तत्सम्बन्धी विषयहरूको उठान गरी ध्यान आकर्षित गरिएको परिणामस्वरूप देशका विभिन्न भागहरूमा कतिपय कोर्ट-कचहरीमा प्रदूषणसम्बन्धी जनहित याचिकाहरू दर्ता भइरहेछन्। प्रदूषणविरोधी अभियानलाई सफल बनाउन सरकारी नियम र कानुनहरूका अतिरिक्त जनसहभागिता पनि आवश्यक हुन्छ। संसाधन संरक्षण र संसाधनहरूको न्यूनतम उपभोगबाट प्रदूषणमा कमी मात्र हुँदैन तर उत्पादकतामा पनि सुधार हुन्छ भन्ने कुरा प्रमाणित भएको छ। पर्यावरण संरक्षणसित उत्पादकताको अवधारणा पनि यही हो।

मानवाधिकार: वैश्विक स्थिति

विश्वभरिका देशहरूमा मानवाधिकारको स्थिति अति विकट र शोचनीय रहँदै आएको छ। विश्व स्तरमा मानवाधिकारको संरक्षण सुनिश्चित गर्ने संयुक्त राष्ट्रमा नागरिक अथवा बन्दीहरूलाई विभिन्न देशका सरकारहरूद्वारा दिइने यातनाका विरोधमा अनेकौं प्रस्ताव पारित गरिए, कति कानून बनाइए तर पनि आज पनि विश्वभरिका देशहरूले यस सिलसिलालाई त्याग्न सकेका छैनन्, भनौं सरकारी तन्त्रले नै नागरिक एवं बन्दीहरूमाथि यातनाको क्रम जारी राखेका छन्. यी देशहरू आफ्ना नागरिकहरूमाथि नियन्त्रण राख्नका लागि यातनाका प्रपञ्च रच्ने गर्छन्। भारत आज स्वाधीन राष्ट्र भए तापनि डेढ़ यस वर्षअघि अङ्ग्रेज शासकहरूले बनाएका दण्डसंहिता र कानूनहरू, जो तिनीहरूले शासकका रूपमा भारतमाथि शासन गर्न र आफ्ना औपनिवेशिक हित रक्षाका लागि बनाएका थिए, आज पनि लागू छन्। भनौं, अङ्ग्रेज शासकका ठाउँमा आज पनि पुलिस जति मानवीय हुने प्रयत्न गरे तापनि कानूनहरू त अङ्ग्रेजहरूकै छन्। त्यसैले अपराधीहरू आफ्ना धन-बलका भरमा निर्दोष भएर निस्कन्छन् र निर्दोषी दोषी भएर। मानवाधिकारको ढोल-ढ्याङ्ग्रो पिट्ने अमेरिकाका जेलहरूको स्थिति पनि विश्वसमक्ष उदाङगो नभएको होइन। आम नागरिक हर क्षेत्रमा कि त सरकारी तन्त्रको यातनाको शिकार छ अथवा आतङ्ककारी र समाजविरोधी तत्वहरूको। यद्यपि कुनै पनि देशका कानूनमा त्यसका नागरिकहरूलाई यातना दिने अनुमति छैन। भारतमा संविधानमा सबै नागरिकहरूको सुरक्षाको प्रत्याभूति छ तर पनि आम नागरिक असुरक्षित छ। मानवाधिकार संगटन र अदालतहरूका लचिला व्यवहार पनि यस स्थितिलाई यखावत् राख्ने मुख्य कारक हो भनी विशेषज्ञहरूको भनाई छ। यो स्थितिमा विशेष गरी भारतजस्ता देशमा शताब्दियौं पुराना पुलिस कानूनहरूमा परिवर्तन अवश्यमंभावी भएको छ, जब मात्र स्थितिमा परिवर्तन आउनसक्छ तर भारत र अमेरिकाले यातना विरोधी सन्धिमा हस्ताक्षर गरेका छैनन्। विश्वका कमसेकम 123 देशहरू आफ्ना नागरिकहरूमाथि नियन्त्रण राख्नका लागि यातनाको उपयोग गर्ने गर्छन्। विडम्बना के छ भने संयुक्त राष्ट्र 1945-मा आफ्नो स्थापनाकालदेखि नै यातना समाप्त गर्ने कार्य गर्दै आएको छ तर आजसम्म असफल छ। यो निष्कर्ष निकालेको छ - 'टर्चर सर्भाइभल नेटवर्क'-ले। 10 दिसम्बर, 1964-का दिन संयुक्त राष्ट्र महासभाले प्रस्ताव 39-46-अन्तर्गत 'कन्भेन्सन अगेन्स्ट टर्चर (सीएटी)' सन्धिलाई स्वीकार गऱ्यो। यो सन्धि 26 जून, 1997-मा डेनमार्कको प्रस्तावमाथि संयुक्त राष्ट्र महासभाले प्रत्येक वर्ष 26 जूनलाई यातना पीड़ितहरूका समर्थनमा अन्तराष्ट्रिय दिवस मनाउने घोषणा गऱ्यो। सीएटी सन्धिको अनुच्छेद 1 का अनुसार निद्रादेखि वञ्चित गर्नु, बिजुलीको झटका दिनु, पानीमा टाउको डुबाउनु, चिकित्सा आधारमा बलजफ्ती मनोरोगी अस्पतालमा भर्ना गर्नु, मादक पदार्थ खानु दुनु, भोको राख्नु, अत्यधिक गरम र चिसो ठाउंमा उभ्न लगाउनु र नियमित रूपमा पिटाइजस्ता सबै कुरा यातनाको परिधिमा आउँछन्। 2002-मा सीएटी-अन्तर्गत छवटा थप अन्तराष्ट्रिय मानवाधिकार महासनिधिहरूमा 128-वटा देशहरूले हस्ताक्षर गरे तर पाकिस्तान, भूटान, ब्रुनेई, लाओस्, मलेसिया, म्यानमार, उत्तर कोरिया, सिंगापुर, थाइल्यान्ड र भियतनाम यी सन्धिमा सामेल भएका छैनन्।
यी सन्धिहरूको अस्तित्वको बावजूद पश्चिम र युरोपसहित समस्त विश्वमा यातना दिने क्रम जारी छ। एसियामा चीन, जापान, भारत, श्रीलङ्का, बाङ्गलादेश, पाकिस्तान र उत्तर कोरिया, म्यानमार, इन्डोनेसिया, मलेसिया र फिलपिन्सका मान आफ्ना नागरिकहरूलाई यातना दिने देशहरूको सूचीमा सामेल छन्।

राष्ट्रिय शिक्षा प्रणालीमा परिवर्तन

हालैमा केन्द्र सरकारले राष्ट्रिय स्कूली र उच्च शिक्षामा आमूल परिवर्तन ल्याउने एउटा व्यापक कार्यक्रमको घोषणा गरेको छ। नयाँ दिल्लीमा मानव संसाधन विकास मन्त्री कपिल सिब्लले यस आशयको घोषणा गर्दै परीक्षाको चापले विद्यार्थीहरूमा आत्महत्याका बढ़्दै गइरहेका घटना र अभिभावकहरूमाथि बढ़्दै गइरहेका दबावलाई मध्येनजरमा राख्दै सम्पूर्ण परीक्षा पद्धतिको समीक्षा गरिनेछ भनी बताएका छन्। सिब्बलका अनुसार सरकार दशौं कक्षाको बोर्ड परीक्षालाई ऐच्छिक बनाउने र बाह्रौं कक्षाको परीक्षाका लागि समस्त देशमा एउटा बोर्ड बनाउने पक्षमा छ। यसका अतिरिक्त प्रधानमन्त्रीका सय दिनका कार्यसम्बन्धी विषय सूचीअन्तर्गत बालबालिकाहरूलाई पर्याप्त, गुणवत्तापूर्ण, नि:शुल्क र अनिवार्य शिक्षा सुनिश्चित गर्नका साथसाथै उच्च शिक्षाका मामिलामा यशपाल समिति एवं ज्ञान आयोगका सिफारिशमाथि कार्यान्वयन गर्न तथा व्यवस्थाका त्रुटिहरू हटाउनका लागि विभिन्न कानून बनाइने छन् भनी सिब्बलले बताएका छन्।
स्कूली शिक्षामा प्रस्तावित परिवर्तनबारे सिब्बलले खुलासा गर्दै भने - अङ्क आधारित परीक्षामा परिवर्तन ल्याएर देशमा यस्तो शिक्षा नीति हुनुपर्दछ जो भयमुक्त शिक्षा प्रदान गर्नसकोस्। सरकारले ग्रेडमाथि आधारित प्रणालीको कार्यान्वयन गरिनेछ भनी बताउँदै यो प्रणाली नवौं र दशौं कक्षाका परीक्षाका लागि हुनेछ भनी सिब्बलले बताए। बोर्ड परीक्षाको पाठ्यक्रमका अतिरिक्त विद्यार्थीहरूलाई अन्य ज्ञान प्रदान गरिने कुरामाथि बल दिइने र समस्त देशमा एउटै बोर्ड बनाउने प्रस्ताव रहेको बताए। विद्यार्थीहरूलाई परीक्षा दिएर विश्वविद्यालय चयन गर्न छूट दिइने छ। देशभरिमा कैंयन् बोर्डहरू छन् जहाँ परीक्षाहरूमा अङ्क दिने व्यवस्था भिन्दा-भिन्दै रहेको छ। सय दिनको कार्यसूचीअन्तर्गत यशपाल कमिटि एवं राश्ट्रिय ज्ञान आयोगका सिफारिशका आधारमा उच्चतर शिक्षा एवं अनुसन्धानका लागि एउटा स्वायत्त प्राधिकरणको स्थापना गरिनेछ। यसका अतिरिक्त शैक्षणिक कदाचारको रोकथाम र दण्डको व्यवस्था स्वतन्त्र निमायक प्राधिकरणको माद्यमद्वारा उच्च शिक्षामा अनिवार्य मूल्याङ्कनको व्यवस्था तथा विदेशी शैक्षणिक संस्थाद्वारा देशको पाठ्यक्रम सञ्चालन गर्ने दिशामा कानून बनाइने छ।
उच्च शिक्षामा शिक्षक, विद्यार्थी, कर्मचारी र प्रबन्धनजस्ता विभिन्न घटकहरूसित सम्बन्धित विवादहरूको त्वरित निपटाराका लागि प्राधिकरणको व्यवस्थाका लागि कानून बनाइनेछ। अल्पसङ्ख्यक शिक्षालाई व्यापक र आधुनिक बनाउनका लागि राष्ट्रिय अल्पसङ्ख्यक शैक्षिक संस्था आयोग अधिनियममा पुन: संशोधनका लागि कानून बनाइनेछ। शिक्षाका विभिन्न अंशधारकहरूका कपीराइट र अधिकारसित सम्बन्धित मामिलाका निपटाराका लागि कपीराइट अधिनियम 1957-मा संशोधनका लागि पनि कानून बनाइनेछ। सरकारद्वारा उठाइने नीतिगत पाइलामा समस्त विश्वदेखि प्रतिभाहरूलाई आकर्षित गर्न 'ब्रेन गेन'-को नीति अप्नाइनेछ। आर्थिक रूपमा कम्जोर वर्गका विद्यार्थीहरूलाई व्यावसायिक शिक्षा प्राप्त गर्नमा मदद गर्न शैक्षणिक ऋणमाथि सब्सिडीको नयाँ योजना शुरु गरिनेछ। समाजका कम्जोर वर्गका लागि योजनाहरूको प्रभावी कार्यान्वयन हेतु सबै विश्वविद्यालयहरूमा 'समान अवसर कार्यालयहरू'- को स्थापना गरिनेछ. दूरस्थ शिक्षाको नयाँ नीति बनाउने साथै मुक्त दूरस्थ स्कूली शिक्षा व्यवस्थालाई प्रभावी बनाउने निर्णय लिइएको छ जसलाई ब्राड ब्यान्ड कनेक्टिभिटिसित जोड़िनेछ। कम्जोर वर्ग तथा अल्पसङ्ख्यकबहुल जनसङ्ख्या भएका एक सय जिल्लाहरूमा मोडेल डिग्री कलेज खोलिने छन्। मणिपुरमा इन्दिरा गान्धी राष्टिय जनजाति विश्वविद्यालयको केन्द्र स्थापित गरिनेछ। केन्द्रिय शैक्षणिक संस्थाहरूमा शैक्षिक सुधारअन्तर्गत सेमेस्टर सिस्टम, विकल्प आधारित क्रेडिट सिस्टम, पाठ्यक्रमहरूमा नियमित संशोधन, अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन दिनेजस्ता उपायहरू कार्यान्वयन गरिनेछन्। राष्टिय सूचना एवं सञ्चार प्रौद्योगिक शिक्षा मिशनअन्तर्गत पाँच हजार कलेज र विश्वविद्यालयहरूलाई ब्राड ब्यान्ड कनेक्सनसित जोड़िनेछ। यसका अतिरिक्त एक सय नयाँ पोलिटेक्निकल कलेजहरू स्थापित गर्न सहायता दिइनेछ। दसवटा नयाँ राष्टिय प्रौद्योगिकी संस्थानहरूको स्थापना ती राज्यहरूमा गरिनेछ जहाँ यस्ता संस्थानहरू छैनन्।

(यात्रा संस्मरण)
प्राचीन नगर रोम र अर्को सानो देश

डा. शान्ति छेत्री
त्यो धरहरा अब ओझेल भइसक्यो - म भने दिल्लीको कुतुब मिनार, काठमाडौको धरहरा र बनारस हिन्दु विश्वविद्यालयको विश्वनाथ मन्दिरका भव्य उँचाइहरू सम्झनु पुग्छु। झ्यालबाहिर विदेशी हावा, विदेशी दृश्य र मनभित्र स्वदेशी सम्झना सङ्गालेर बससितै दगुरिरहेछु। तमिल सहयात्रीहरू गठ्याङ-मठ्याङ कुरा गर्दैछन्। ड्राइभर फ्रयाङ्कले हामी दुइका बाकस बसभित्र राखिदिने, होटेलसम्म पुऱ्याइदिने गरेको नि:स्वार्थ सेवाबारे हामी पनि कुरा गर्दैछौं। खुसरो र ड्राइभर दिनभरि र शायद रातको लागि पनि योजना मिलाउँदैछन्। म फेरि सम्झन पुग्छु - "फल अफ् द रोमन एम्पायर, बेनहर र एल्सीद अङ्ग्रेजी सिनेमाका दृश्यहरू। यतातिरका सजिलै चढ्न सकिने होचा पहाड़ देख्छु र उत्तर सिक्किमका अग्ला र सुन्दर चट्टानहरूका चित्र मानसपटमा आइरहन्छन्। हामी अब गर्मीको अनुभव गर्न थाल्छौं।
चिताएभन्दा केही पहिले नै एउटा रेस्तुराँअघि बस रोकिन्छ। घड़ी हेरेकी त ठिक्क लञ्चको समय भएको रहेछ। एकतले भवन हेर्दा सानो भए पनि पस्दा अन्डर-ग्राउन्ड हुनाले ठूलो हलमा परिणत भएको रहेछ। भित्र मानिसै-मानिस। तताले भन्नुभयो, "आज त अलिकति भए पनि भात खाऊँ है!" मैले "हुन्छ" भनेर उहाँलाई हौसला दिन हात समाएँ। उहाँको नाड़ी त लुलो भएको रहेछ। सानो काउन्टरअघि हामी क्यूमा उभियौं। खाने कुरा पस्किएर ऐनाभित्रको आल्मारीमा राखिएका हुँदा रहेछन्। 'ट्रे"-मा आफूले मन परेका भोजन टिप्दै राख्नुपर्ने अनि 'पे-काउन्टर"-मा ठीक दाम तिर्नुपर्ने रहेछ। एउटा जिनिस बिर्सियो भने फेरि फर्केर 20/25 जनाको लाइनपछाड़ि उभिनुपर्ने। नभन्दै त्यहाँ तातो र कम्लो भात पाइँदो रहेछ तर भातसित खाने सब्जी वा तरकारी चाहिं छैन। तताले निस्तो भात लिएर आउनुभयो, मसित ह्यामबर्गर मात्र थियो, बाँड़ेर खानु पनि नमिल्ने। यसो टोबलमा हेरेकी त नौनी घिउ क्यूब रहेछन्। 'घिउसित भात खाँदै गर्नोस्, म तातो कफी लिएर आउँछु' भनेर उठें। भाषा बुझ्नु छैन - सेल्स गर्लले 'शप देयर' भनेर बाहिर देखाई। एकजना पर्यटकले 'कफी देयर' भन्यो। कफी बेच्ने कोही छैन तर सबैजना धमाधम कफी पिउँदैछन्। म अक्क न बक्क परें- तता उताबाट 'छिटो आऊ' भन्नुहुन्छ। मेरै छेउबाट एकजनाले कफी लिएर गएको देखेर 'कहाँ पाउँछ' भनी सोधें। उसले टोकन माग्यो र कफी मेसिनमा छिराएर कफी थापिदियो। मैले मुसुमुसु हाँसेर 'मैक्सी' भनिदिएं। खाना खाँदै ततालाई त्यो किस्सा सुनाउँदा उहाँ मरिमरि हाँस्नुभयो र भन्नुभयो, "त्यस्तो नाथे मेसिन ! कफी भनेर त लेखिदिनुपर्छ नी।" मलाई उहाँको आलोचना उपयुक्त लाग्यो। उहाँले फेरि भन्नुभयो, "भात त मिठो रहेछ। थप्नु जौं भने 15/20 मिनट लाइनमा उभिनुपर्ने रहेछ।" म लाइनमा पुन: उभिएँ र 5 मिनटभित्रै भात ल्याइदिएँ। 'कसरी छिटो भयो?" उहाँले सोध्नुभयो। मैले सबैजना कफी लिन गएका रहेछन् भनें। उहाँले 'ए.... खाना खाएपछि पो कफी लिन जानुपर्ने रहेछ नी' भन्नुभयो। त्यसरी दुइ प्लेट भात खानुभएपचि उहाँमा भिन्दै स्फूर्ति देखेर मलाई ढुक्क लाग्यो।
बाटामा एकैनासे चिन्डा र होचा पहाड़हरू - कुनै गाउँ छैन, मान्छेहरू प्राय: देखिँदैनन् - छन् त केवल हाई-वेमा रफ्तारले कुदिरहेका चम्किला कारहरू, ठूला-ठूला कन्टेनर ट्रक र यात्रु बोकेका कोचहरू। ठाउँको नाम पनि उति थाहा भएन एक जग्गामा पुराना गाड़ीहरूको राश लगाइएको रहेछ. एक्सीडेन्ट भएका गाड़ीहरू फिर्ता लिनुभन्दा नयाँ गाड़ी किन्नु सजिलो मान्नेहरूले माया मारेका गाड़ीका राश रे तिनीहरू।
केहीपछि 4/5 माइलसम्म फैलिएको चट्टानबीचबाट कोच कुद्न थाल्यो। हामीले छक्क परेर खुसरोलाई सोध्यौं - उसले सुस्त चालमा भन्यो - "यो ढुङ्गाको कारखाना हो। यसै ठाउँबाट नामी र दामी सङ्गमर्मर (मार्बल) निकालिन्छ। रोमको शहर यिनै ढुङ्गाबाट बनिएको हो। चर्चहरूमा यहींको मार्बल जड़िन्छन्। भारतको नर्बदाको सङ्गमर्मरजस्तै। त्यहाँ सेता मार्बल पाइन्छन् भने यहाँ चाहिँ रङ्ग-बिरङ्गी पाइन्छन्। पछि चर्चहरूमा अवश्यै देख्नुहुनेछ।" हुन पनि ठूल्ठूला चापटका ढुङ्गा ट्रकहरूमा डोरी क्रेनले लोड गर्दै थिए। म पुन: बी टु-का पातला चापटी ढुङ्गा सम्झन्छु - खोला गड़तिर बड़ेमाका गोलो-गोलो ढुङ्गा सम्झन्छु र ईश्वरको वरदान सम्झेर मुस्मुसाउँछु।
साँझ हुनअघि हामी रोम शहरभित्र पसिसकेका हुन्छौं। हामीले सोचेजस्तो भव्य हैन यो शहर। रङ्ग उड़ेका पुराना भवनहरू, पुराना सड़क र पुरानो चहल-पहल। यहांको होटेल प्रिन्सेस पनि शहरको बीचमा रहेछ। थाकेर लखतरान भएका हामी पनि नुहाइ-धुहाइ गरेर कोठामा टीभी हेर्दै बस्यौं। डिनर खाएपछि पो थाहा भएछ - गरम ठाउँ भएको हुनाले राति आठ बजेदेखि बत्तीका रमझममा रोम नगरको रोम-रोम रमाउँदो रहेछ, रेस्तुराँहरू गमक्क गम्किँदा रहेछन् र सङ्गीतहरू गुञ्जिँदा रहेछन्। मन थाम्न नसकी हामी दुइजना मात्र राति नौ बजेतिर बाहिर निस्कन्छौं - होटेलकै दायाँ-बायाँ यसो रेखी गर्नलाई, आँखालाई आनन्द दिनलाई।
सडकका दुवै किनारमा नाङ्लो पसलेहरू खुद्रा जिनिस जस्तै लकेट, कन्तुर, भिउ कार्ड बेच्दारहेछन्। ठूल्ठूला ऐनाको शोभित्र दामी दामी सूटकेस किन्ने मन थियो, पैसा बोकेका थिएनौं - भोलि बिहान किन्ने सल्लाह गऱ्यौं। अलि परतिर राम्रो रेस्तुराँ रहेछ - बाहिर बसेर ठाँटसित डिनर खाइरहेका जोड़ा-जोड़ी अनि बाटामा हात समाएर मग्न हिंडिरहेका बृद्ध-दम्पत्ति। हाम्रो साड़ी देखेर बटुवाहरू फर्की-फर्की हामीलाई हेर्दैथिए। एकजनाले सोधिहालिन् -'ब्यूटिफुल ड्रेस, इन्डिया?' मैले 'यस, थ्याङ्क यू' भनें। मुसुमुसु मुस्काएर आ-आप्नो बाटो लाग्यौं।
बिहान आठ बजे तयार भएर घुम्न निस्कँदा मिस एनी, त्यस दिनका गाइड बसमा परिखिरहेकी रहिछिन्। हिजोको सूटकेस पसल खोलिएकै थिएन। उसले सूचना दिइन् - "आज हामी तपाईंहरूलाई भेटिकन सिटी, रोमन फोरम, सेन्ट एन्जेलो क्यासल इत्यादि ठाउँमा लानेछौं। कृपा गरी आ-आफ्ना साथी नछोड्नुहोला। अनि होटेलको ठेगाना र पास-पोर्ट आफैसित सुरक्षित राख्नुहोला। मेरो यो खबर-कागज हातमा उठाएको ठाउँमा सबैजना भेला भइदिनुहोला। कुनै एक ठाउँमा 10/15 मिनटभन्दा बढ़ी हेर्नेछैनौं - सबैले घड़ी मिलाउनुहोस्। तपाईंहरूको सहयोग पाएं भनें तपाईंहरूलाई राम्ररी घुमाउन सक्नेछु।"
उसको धाराप्रवाह अङ्ग्रेजी र मीठो स्वरले हामी मक्ख पऱ्यौं। प्रौढ़ा मिस एनी खुबै फुर्तिली र अनुभवी थिइन्। कोच केही परसम्म गुडेपछि दाहिनेतिर देखाउँदै भन्न थालिन् - 'ऊ... त्यो रूख भएको ठाउँका प्रथम सम्राट रेमू र रेमुलासलाई बाघले दूध कुवाएको हो - अर्थात् त्यो जानिकुलस हिल हो। पछि भाइले दाजुलाई युद्धमा जितेपछि तिनी राजा भएका थिए। त्यो हिलको वरिपरि सातवटा स-साना पहाडहरूलाई सेभेन सिस्टर्स भनिन्छ जहाँ उनीहरू दुइको बाल्यकाल बितेको थियो।
चौकका दुवैतिर भव्य प्रस्तर मूर्तिहरू थिए अनि फराकिला लामा सिड़ीहरूबाट फटाक-फुटुक यात्रीहरू ओर्लिँदै थिए। शहर तङ्ग्रिसकेको थिएन। घाम भने एक हात माथि मिर्मिराइरहेको थियो। मिट्टेरो बेनेटो, औरिलियन बाल्स हुँदै रोमन फोरममा पुग्यौं। त्यस ऐतिहासिक स्थलका वरिपरि शहर छैन रहेछ। आजकलका ओलम्पिक स्टेडियमजस्तो पुरानो ठाउँ रहेछ - कति त दोस्रो विश्व युद्धमा ध्वस्त भयो रे। एक हूल माग्ने केटा-केटीलाई उसले हपारिन्। आप्नो मुलुकलाई गरीब देखाउन नचाहने उनीहरूको आत्मसम्मानपूर्ण सिद्धान्तलाई मैले मन-मनै सर्काएँ।
पियाजा नाभोना-मा निक्कै भीड़ भइसकेको थियो, उसले ट्रेभी फाउन्टेनतिर लगिन्। त्यहाँ पनि उतिकै भीड़ रहेछ। त्यो फाउन्टेनमा सेतो रङ्ग लगाउंदैरहेछ, पानी सुकाइएको रहेछ। तैपनि मानिसहरू पछिल्तिर फर्केर आँखा चिम्म गर्दै रेजकी पैसा फ्याँक्दैरहेछन्। त्यस फाउन्टेनलाई विशिङ फाउन्टेन भनी पनि भन्दोरहेछ। मनमा चिताएर पैसा फ्याँक्दा अभिलाषा पूरा हुन्छ भन्ने लोक-विश्वास रहेछ।
हामी फेरि गुटुटुटु बसतिर लाग्यौं - भेटिकन सिटी हेर्न। गाइड बताउँदै थिइन् - संसारको सबभन्दा सानो देश हो यो। यहाँको जनसङ्ख्या एक लाख मात्र छ। पावन पोप पावेल यहाँका सर्वेसर्वा हुन्। पासपोर्ट चेक भएपछि हामी सानो देशभित्र पस्यौं। सेन्ट पिटरको बासिलिकाभित्र भ्रमणार्थीहरूको घुइँचो-घुइँचो रहेछ त्यहाँ पनि। हामी गाइडको खबरकागज पछ्याउँदै घुइँचोभित्रै पस्दैछौं। तल र माथिका साँगुरा सिंढ़ीहरू ओर्लँदै-उक्लँदै सिस्टेन च्यापेलको ठूलो हलमा पुग्छौं। सिलिङभरि माइकल एञ्जेलोको भव्य कृति साक्षात देख्न पाइन्छ - भर्खर थप रङ्ग-रोगन भएकोले होला, एकदम नयाँ लाग्थ्यो। पोपको चुनाउ गर्ने प्रथाबारे टेपद्वारा सुनाउँदै थियो - बाहिरका मानिस त्यो चुनाउ हुँदा पस्न नपाउने र चुनाउ सिद्धिएपछि धुवाँ फ्याँकेर सम्पन्न भएको सूचना दिने प्रथा अझैसम्म रहेछ। त्यस विशाल भवनका दलिन, भित्ता, खाँबा जताततै माइकल एञ्जेलो, राफल बर्निनीका प्रसिद्ध चित्रकलाहरू सुरक्षित थिए।
अर्को सानो हलमा सेन्ट पिटरको मूर्ति रहेछ। उसका खुट्टामा भक्तहरूले म्वाई खानुपर्दोरहेछ। त्यस्तो हुँदा-हुँदै दाहिने खुट्टाका बुढ़ी औंला त चिल्लै भएको रहेछ। केही वरतिर मानिसहरू झुम्मिएका रहेछन् - त्यहाँ मदाम मरियमले यीशु ख्रीष्टको पार्थिव शरीर काखमा लिएर शोक मुद्रामा भावशून्य बसिरहेकी सेतो संगमर्मरको विशाल मूर्ति रहेछ। कुनै पगलाले तरवारले मूर्तिमा चोट पुऱ्याएको हुनाले हालमा मूर्ति वरिपरि ऐना लगाइएको रहेछ र वरिपरि गार्डहरू पनि राखिएका रहेछन्। त्यो प्रख्यात मूर्ति कलाकार बर्निनीले 100 वर्षअघि बनाएका हुन् रे। त्यस मूर्तिमा एक शोकग्रस्त आमाका समस्त पीड़ा र विशादका भावहरू अङ्कित छन् अनि यीशु ख्रीष्टका पार्थिव शरीरबाट पनि क्षमा, दया, प्रेमकै सन्देशहरू प्रस्फुटित भइरहेजस्ता लाग्दछन्।
पूर्ण रङ्-बिरङ्गी संगमर्मरद्वारा निर्मित त्यो भव्य चर्च नै भेटिकन सिटीको प्रमुख आकर्षणको केन्द्र रहेछ। त्यहाँबाट बाहिर निस्केपछि त्यसको विशालता झन् मुखरित हुँदोरहेछ र हामीले पनि ठूलो राजभवनबाट निस्केका अनुभव गऱ्यौं। चारैतिर सजिसजाउ सैनिकहरू, पोपका अङ्गरक्षकहरू र सुरक्षाको कड़ा व्यवस्था देख्दा इटालीभित्रको त्यो सानो देश निक्कै महत्वपूर्ण ठाउँ रहेछ भन्ने बुझियो। अझ धर्म, संस्कृति र कला-कृतिको संरक्षण अति आवश्यक रहेछ भन्ने थाहा पाइयो। गदगद हुँदै फर्कंदा एउटा क्यूरियो शपबाट मदाम मरियम र यीशु ख्रीष्टको सानो सेतो संगमर्मरको मूर्ति 12000 लिरा तिरेर किनें। सन्तोष लागेर आयो। तमिल दम्पति र हामीले ठण्डा पियौं, फोटो खिँच्यौं अनि फेरि फर्केर त्यो विशाल अट्टालिकालाई एकपल्ट हेऱ्यौं। अर्कै बाटो भएर उकालै-उकालो लाग्यौं। त्यहाँ चौरकै उतापट्टि ठूलो किल्ला रहेछ र छेउकै विश्राम गर्ने भव्य चौतारा। त्यहाँबाट भेटिकन सिटीको त्यो सानो सुन्दर र पवित्र देशको राम्रो दृश्य देखिँदोरहेछ - शान्त र सन्तुष्ट।
दिउँसोको खाना खान जाँदा दुइ बजिसकेको थियो। खुसरोले 'आजको लञ्च ट्रेभल कर्पोरेशनले खुवाउनेछ' भन्यो। एउटा चिटिक्क परेको लाम्चे रेस्तुराँभित्र पसायो। त्यहाँ भारतीय खाना पाइँदोरहेछ तर छान्न नपाइने। एक जोड़ा इटालीवासी र दुइ युरोपेलीहरूले भारतीय खाना खाँदैथिए. मसालादार खाना अरूले मीठो मानेर खाए, हामी कुख्राको 1/1 वटा फिला र पराँठा खाएर अघायौं। आइसक्रीम पनि खानैपर्ने रे। जिनिभामा आइसक्रीम खान हामी पल्किसकेथ्यौं। यहाँको जस्तो खल्लो र चिसो मात्र होइन त्यहाँ त फूल-बुट्टा भरिएर मगमग वासना छर्दै आइदिन्छ आइसक्रीम - मुखमा पर्नासाथ बिलाइहाल्ने। हाम्रा मिस्टर चीफले आइसक्रीमको साटो कफी मागे। कफीको दाम चाहिं तिर्नै पर्ने रे। उनले एक कप कफी र एक प्याकेट सिग्रेट मागे। भारतीय रुपियाँ 100/- पऱ्यो रे। उनी धाकसित कफी र सिग्रेट सँगसँग पिउँथे, हामी चकलेट आइसक्रीम खान्थ्यौं।। बाहिर निस्केर तिनी मरिमरि हाँस्न थाले - आफ्नो देशमा पैसा जोगाएर विदेशमा धाक देखाउने पनि खर्च गरिदिएँ - क्या मज्जा आयो। हामी पनि उसको जीवन-दर्शनमा एकछिन मुछिएर मज्जाले हाँसिपठाऔं। होटेलमा आपुगेर मिस एनीलाई धन्यवाद भनौं भनेको त उनी त भेटिकन सिटीबाटै बिदा भइसकिछन् - कस्तो बिस्वाद।
साँझपख हामी पुन: बाहिर निस्क्यौं। चहल-पहल बढ़्दै गयो - नाङ्लो पसलेबाट केही भिउ-कार्ड र स-साना चिनाहरू किन्यौं। अलिक मास्तिर स्टुडियो रहेछ - फोटोहरू धुन दियौं - राति 9 बजे लिन जानु रे। फल र कोल्डड्रिंक्स किन्यौं। केही बेर यता-उति बरालियौं। सड़कहरू उति फराकिला होइनन् तर सफा रहेछन् - अलकत्रा नलाइएका, ढुङ्गा मात्र छापिएका घोड़ा र रथ हिंड्नेजस्ता सडकहरू। बिहान 9 बजे अफिस लागेर 12 बजे बन्द हुँदोरहेछ। फेरि 3 बजे खुल्दोरहेछ, बेलुकी 6 बजेसम्मको लागि। रोमवासीहरू जिउँसोको भोजनपछि एकछिन निदाउँछन् रे - यो उनीहरूको सभ्यता, संस्कृति जसो भने पनि। अनि 6 बजे अफिस सकेपछि बाहिर-बाहिरै रमाएर जति बेला घर फर्के पनि हुने. वाह जिन्दगी!
धेरै युद्ध झेलिसकेको, जीवन-दर्शनले विभिन्न ऋतुहरूको स्वाद लिइसकेका तथा कला, सभ्यता, संस्कृतिलाई पराकाष्ठामा पुऱ्याइसकेका रोमवासीहरूले दुइ दिनको जीवनको मोल निश्चय बुझेका रहेछन् - उनीहरू कमाउँछन् पनि तर जीवन जिउन पनि जान्दारहेछन्. मृत्युपछिको सोचाइ कम गर्दारहेछन् र आफ्नो भव्य इतिहासबारे गर्व मान्दारहेछन्। चाहिंदो परिश्रम र चाहिँदो उपभोग गरेर अरू झञ्झटमा फँस्न नचाहने साधारण रोमवासीहरूको जीवन शैली शान्तिप्रिय र सभ्यलाग्दो रहेछ।
( यूरोप भ्रमण - केही संस्मरण, 1996, निर्माण प्रकाशन-बाट साभार)

चामलिङको संस्थागत नेतृत्वलाई मूल्याङ्कन गर्ने मापदण्ड जात हुनसक्दैन

भीम दाहाल
बेलायतमा सयकडौं वर्षअघिको एउटा कथन छ, भनिन्छ - "आइरिसहरू कम्ति बोले भने र अङ्ग्रेजहरू अलिक खुलेर बोलिदिए आयरल्याण्ड देशको समस्या सुल्झिन्छ।" जान्नेहरू भन्छन् कि त्यहाँको आम गरीबी र स्वतन्त्रताको खोजमा आइरिसहरू अत्यन्त चिडचिडे स्वभाव, आक्रोशित भइहाल्ने किसिमका हुन्छन्। तर्कको पडावमा आक्रोशित व्यक्ति र आक्रोशित नेतृत्वबीचको भिन्नता केलाउन मन भएको छ। परिवारमा अभिभावक आक्रोशित भएपछि त्यहां शान्ति भङ्ग हुनजान्छ भने नेतृत्वको आक्रोशबाट समाजको शान्ति भङ्ग हुन् सम्भावना रहन्छ। नेतृत्वको आक्रोशले सामूहिक आवाजलाई प्रतिनिधित्व गर्ने वा गर्नसक्ने हुनाले प्रख्यात नेताहरूले सुललित र सुसंस्कृत भाषामा आफ्नो आक्रोश अभिव्यक्त गर्दछन्। गान्धीले भन्नुहुन्थ्यो,"म सिधा-सिधा (स्पष्ट) कुरा गर्ने मान्छे हुँ।" अथवा गान्धी चाहनुहुन्थ्यो कि उहाँको वरिपरिका अन्य नेतृत्व तहका व्यक्तिहरूले गलत ढङ्गले उहाँको सरलतालाई प्रयोग गर्न नसकून्।
हामी सिक्किममा वर्गीय चिन्तामा छौं। हाम्रो नेतृत्व त्यही गर्दछ जुन वचन जनतालाई दिएको छ। 16 मई, 1994-मै सिङताम बजारमा आयोजित एसडीएफ पार्टीको महासभामा अध्यक्ष पवन चामलिङले भन्नुभएको छ कि सिक्किमे नेपाली, सिक्किमे भोटिया र सिक्किमे लेप्चामाझ कुनै अर्घेलो निकाल्नेलाई माफ गरिनेछैन। त्यसबेलाको ज्वालामुखी बनेको राजनीतिक अवस्थामा शान्तिको सशक्त हिमशिखा फाल्दै उहांले भन्नुभयो,"यदि सिक्किमबाट नेपाली खेद्ने कोही भए पहिले मलाई खेद, यदि भोटे काट्ने कोही भए पहिले मलाई काट।"
हामी सिक्किमेलीहरूलाई भारतीय समाज, त्यो भारतीय समाज होस् वा बिहारी, बंगाली होस् वा कुनै पनि समाजले भोटे-लेप्चा-नेपाली र समग्रमा सिक्किमेली समाजको रूपमा हेर्नुपर्दछ। हामी नेपाली मात्र अलग्ग, भोटिया वा लेप्चा वा रैथाने व्यापारी मात्र अलग्ग छैनौं। हामी विरासत र इतिहासका सन्तान हौं। हामी सिक्किमेली समाजको मूलस्रोतमा, इतिहास र विरासतको समग्रतामा संगठित समाज हौं। हामी चाहन्छौं हामीलाई हाम्रो राष्ट्र वा विश्वले भारतीय नागरिकको रूपमा सिक्किमेली समाज भनेर मूल्याङ्कन गरोस्। हामी सिक्किमेली हुनुमा गर्वबोध गर्दछौं। हामी भारतीय नागरिक हुनुमा गौरवान्वित छौं।
सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रन्ट घोषित नीति र प्रशस्त प्रकाशित पार्टी, नियम, दस्तावेज, मुखपत्र र पार्टी साहित्य भएको संस्था हो। पार्टीले सरकारमा आउनअघि नै राज्यका प्रत्येक तह र तप्काका जनताको सुरक्षा र विकासको कार्यक्रम तय गरेको छ। त्यो कार्यक्रमकै आधारमा पार्टी चौथोपल्ट सत्तामा काबिज भएको छ। पार्टीले सस्तो प्रचार र क्षणिक वाहवाहीको निम्ति काम गर्दैन। त्यही कारण हो सिक्किम दीर्घमियादी विकासको पथमा छ अनि आर्थिक स्वनिर्भरता हासिल गर्न चाहन्छ। हाम्रो पार्टी राष्ट्रिय वा चुड़ान्त समाधानमा हुनुपर्दछ र त्यही वैज्ञानिक सोच पनि हो। ठोस समस्याहरू भावनात्मक वा हृदयग्राही अपीलहरूबाट पुरा हुनसक्दैनन् किनभने देश यसको संविधान र विद्यमान नियमले चल्दछ। विद्यमान नियम बदल्नलाई वैज्ञानिक, व्यावहारिक र सर्वसम्मत उपायहरूको खोज हुनुपर्दछ। सिक्किमले आफ्नो प्रत्येक राजनीतिक समस्या केन्द्र सरकारसमक्ष पेश गर्दा यस्तै वैज्ञानिक र व्यवहारिक प्रकारले पेश गर्दछ। कति माग पूरा भए कति पूरा हुने क्रममा छन्। हामी हाम्रो नेताको वैज्ञानिक कामगराइको प्रशंसा गर्दछौं।
यहाँसम्म सिक्किम डेमोक्रेटिक फ्रन्टको आधारभूत सिद्धान्तको उल्लेख गर्ने सङ्क्षिप्त प्रयास भयो। अब एक बौद्धिककर्मीको रूपमा आफ्नो मातृजाति, मातृभाषा र मातृसंस्कारबारे केही भन्नुपर्दछ। यो लेखक एक स्थापित कलमजीवी हो यद्यपि राजनीतिमा संयोगवश छ। जातमा नाम काड़ेर हेर्ने हो भने यो मान्छे बाहुन हो। बाहुनको थर र गोत्र नै केलाउनुपर्दा धेरै बाहुनको थर र गोत्रबीचमा यो बाहुन पर्दछ कि यो वैश्वीकृत युगमा यो व्यक्ति "मान्छे" - मात्र रहन गाह्रो पर्दछ। आजभन्दा 30 वर्षअघिकै नियम हेर्ने हो भने पनि बाहुनको त्यस बेलाको नियमअन्तर्गत अहिले बाँच्न सम्भव छै। एउटा व्यक्ति जो मिहनती लेखक र साधारण तर सफल राजनीतिज्ञ भएर रहेको छ त्यो व्यक्ति वर्ण व्यवस्थाप्रदत्त उच्च जाति भनेर आफूलाई गौरवान्वित ठान्न चाहंदैन। राजनीतिक संस्था सिक्किम राज्यको डेमोक्रेटिक फ्रन्ट भए पनि राष्ट्रकै संयुक्त प्रगतिशील गठबन्धन भए पनि सत्ता सङ्घर्ष नै हो। सत्ताका राजनियम र राजनीतिका नियमितता र आकस्मिक नियमितता हुन्छन्। राजनीतिक सङ्घर्षमा धेरै रात बत्ती ननिभाई बित्छन्। धेरैपल्ट मनमा आगो र आँखामा पानी लिएर बांच्नुपर्दछ। तर राजनीतिलाई त्यसको नियमबाट झारेर सम्प्रदाय, संस्कार वा ठाड़ो भाषामा जातीय सोचमा लैजाने चेतना वा अवचेतना पाल्न मिल्दैन। यो पवन चामलिङले हामीलाई दिएको वर्गीय सोच हो। वर्गीय सोचभन्दा ठूलो मानवीय सोच अरू हुनसक्दैन। अध्यात्म, अलौकिक, अदृश्य शक्तिहरूको खोज र संसाधनभन्दा सधैँ वर्गीय सोच नै समाजको रूपान्तरण गर्न सफल भएको छ।
देश-देश, राज्य-राज्य र इलाका-इलाकाबीचका सम्बन्धहरू तब-तब नै सफल, प्रगाढ़ र प्रेममय भएका छन् जब जब पनि औपचारिक आपसी आदरमा आधारित भएका छन्। युद्धहरू अन्त्यमा गएर बैठक कोठामा शान्तिमा परिणत हुन्छन्। अनि युद्ध तब तब नै भएका छन् जब जब सहनशीलता र गम्भीर आत्मचिन्तन हुनुपर्ने अवस्थाहरू आक्रोशमा परिणत भए। वास्तवमा समस्याको समाधान उपस्थित हुन्छ तर त्यसलाई प्राप्त गर्ने प्रयासहरूको वैज्ञानिकता र रणकौशलमाथि चिन्तन हुनुपर्दछ।
इतिहासमा यस्तै लछेप्रै उदाहरणहरू पाइन्छन् जब पत्रकार सम्मेलन, जनसभा र ऱ्यालीहरू भन्दा पनि लगातार पक्षप्रेषण, तथ्यपरक बहस र कूटनीति प्रयासहरू सफल हुन्छन्। यहाँ अतिरिक्त तर्क यो पनि राख्नुपर्दछ कि सिक्किमेली वा समग्र भारतेली समाज नै वास्तवमा एउटा जातिपुञ्ज हो। नेपाली जातिभित्र अनेकौं उपजातिहरू छन् र समग्रमा एक भएर नेपाली जाति बनेको छ। यस जातिभित्र र विशेष गरेर सिक्किमेली जातिगोष्ठीलाई इङ्गित गरेर कुरा गर्ने हो भने पवन चामलिङलाई यस राज्यका जनताले नेताको रूपमा संस्थागत गरिसकेका छन्। उहांको "राई" जात j "चामलिङ" उपजात मानेर उहाँलाई आक्षेप गर्न मिल्छ भने उहाँको जन्म चामलिङले खुद छानेको होइन। जात छानेर जन्मिने कोही छैन। यसकारण पवन चामलिङ झैं संस्थागत भएको नेतृत्वलाई मूल्याङ्कन गर्ने विधि र मानदण्ड उहांको जात हुनसक्दैन। यसमाथि बहसको गुञ्जाइस राख्न चाहन्नं म। यस अड़ानको निम्ति के कति व्यक्तिगत बलिदान गर्नुपर्छ म तयार छु।
नेता भनेको सपना र त्यसलाई पूरा गर्ने कर्मले बन्दछ, जन्मले होइन। पवन चामलिङले भारतीय नेपाली समाजका विभिन्न समस्याबारे देशको सर्वोच्च राजनीतिक र प्रशासनिक सभामा वक्तव्य दिनुभएको छ। 21 मार्च, 2007-का दिन यूपीए गठबन्धनको सभामा प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंह, यूपीए अध्यक्षा सोनिया गान्धीलगायत् समग्र नेताहरूसमक्ष राज्य पुनर्गठन आयोगसितै दार्जिलिङको "गोर्खाल्यान्ड राज्य"-को मागबारे उहाँले दिएको वक्तव्य 'सिक्किम फोस्टरिङ अफ अ हेल्थी फ्युचर ( भोल्युम न. 4-को पृष्ठ 186-मा 2008 सालमै प्रकाशित भएको छ। यसकारण उहाँको नियत र सौहार्दमाथि उहाँको जन्मकुन्डली खोलेर हेर्न आवश्यक छैन। एउटा पारदर्शी र स्पष्ट नेतृत्व छ उहाँको र हामी यस नेतृत्वसँग निश्चित छौं। हामी चाहन्छौं हाम्रो सम्बन्ध र आपसी सदभावका पुलहरूमा अज फलेकहरू थप्न सक्छौं। अझै बाँधबुँध गर्नसक्छौं। हामी संविधानको शिष्टाचारभित्र रहेका यस महान प्रजातान्त्रिक मुलुकका सहोदर हौं। तर हाम्रो सिक्किमेली हुनुको अस्मितामाथि हुने आकेरोश-वाणी र वक्तव्यहरू हाम्रा सहोदर प्रिय सिक्किमेहरूले पनि निश्चयै मन पराउँदैनन् मन हामीसँग पनि छ। यसमा कहीं कतै कुनै भ्रम नहोस्। पवन चामलिङ हाम्रा प्रिय र आदरणीय नेता मात्र होइनन्। हामी प्रत्येक सिक्किमेली जातिको पहिचान, सुरक्षा र विकासका अभिभावक भएर निर्बाध रूपमा दुइ दशकसम्म हाम्रो राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक, आर्थिक क्षेत्रका पारदर्शी र प्रबल नेतृत्व दिइरहनुभएको पवन चामलिहको व्यक्तित्व र शालीनताका समर्थक जनताका हामी मित्रशक्ति हौं। हाम्रो पनि मन छ र त्यसमा ठेस पुगदछ।

असमिया विश्वकोशमा ज्ञानबहादुर क्षेत्रीको योगदान

इन्दिरा शर्मा,तेजपुर, असम
तेजपुर केन्द्रिय विश्वविद्यालयको लाइब्रेरीमा असमिया भाषाको विश्वकोश हेर्ने मौका परेको थियो। असम साहित्य सभाको प्रचेष्टामा छापिएको विश्वकोशमा नेपाली भाषा-साहित्य विषयका निकैवटा लेखहरू समावेश गरिएका छन्। विश्वकोशको चतुर्थ खण्ड भारतीय भाषा सम्बन्धमा छ। असमिया विश्वकोशमा लेख्नेहरूमा नेपालीहरू पनि रहेछन्। यो देखेर म अभिभूत भएँ। प्रा. गीता उपाध्याय, दुर्गाप्रसाद उपाध्याय, खेमराज नेपाल, जयन्तकृष्ण शर्मा, नवसापकोटा, दलबहादुर छेत्री, लीलबहादुर छेत्री र ज्ञानबहादुर क्षेत्रीले लेखहरू लेखेका छन्। सबैभन्दा बेसी ज्ञानबहादुर क्षेत्रीका जम्मा तेइसवटा लामा-छोटा निबन्धहरू प्रकाशित भएका छन्।
विश्वकोशमा लेख्ने सबै नेपालीहरू असमिया साहित्यमा सुपरिचित छन्। एउटा कुरा उल्लेखित देखेर गर्वले छाती फुलेर आयो। असमिया विश्वकोश चतुर्थ खण्डको प्रकाशनमा ज्ञानबहादुर क्षेत्रीको ठूलो योगदान रहेछ। चतुर्थ खण्डका मुख्य सम्पादक डा. योगेन्द्र नारायण भुइयाँले आफ्नो कलममा यस कुराको कृतज्ञता प्रकाश गर्नुभएको छ। आसाममा ज्ञानबहादुर क्षेत्री चर्चित लेखक हुन्। उहाँका असमिया भाषामा लेखहरू गुवाहाटीबाट प्रकाशित हुने असमिया दैनिक खबरकागतहरू जस्तै "आमार असम", खबर आदि र अन्य पत्रिकामा नियमित रूपमा छापिन्छन्। उनी नेपाली तथा अङ्ग्रेजी भाषामा पनि लेख्ने गर्छन्। ज्ञानबहादुर क्षेत्रीले असमिया, नेपाली र अङ्ग्रेजी भाषामा पत्रिका सम्पादन गरेका छन्। क्षेत्रीले नेपाली भाषामा लेखेका पुस्तकहरूको सङ्ख्या पाँच छ। मैले कुनै पनि उहाँका नेपाली किताब पढ़ेकी छैन तर असमिया विश्वकोशमा उहाँको विशेष योगदानको कुरा असमको असमिया समाजमा खुबै चर्चित भएको छ। त्यसरी नै असमको नेपाली समाजले पनि ज्ञानबहादुर क्षेत्रीको काममा गर्व गरेको छ, कति ठाउँमा उनलाई यसका लागि सम्मानित पनि गरेको छ। असम बाहिरका नेपाली समाजले पनि एउटा नेपालीले गरेको महत् कार्यका लागि गर्व गर्नसकोस् भन्ने उद्देश्य लिएर यो लेख लेखेकी हुँ।
ज्ञानबहादुर क्षेत्रीको ठूलो गुण के छ भने उनले नेपाली साहित्य र साहित्यिकहरूका विषयमा असमिया भाषामा लेखेर असमिया र नेपालीहरूका सम्बन्धलाई अझ नजिक पुऱ्याएका छन् अनि सो सम्बन्धलाई सुदृढ़ पार्नमा कोशिश गरेका छन्। यसरी नै नेपालीहरूले भोग्नुपरेका समस्याका विषयमा समेत असमिया भाषामा निर्भीक भएर उनले लेखेर समाधान खोजेका छन्।
ज्ञानबहादुर क्षेत्रीद्वारा असमिया विश्वकोश चतुर्थ खण्डमा कतिपय लेखहरू यस प्रकार छन् -
1) नेपाली अनुवाद साहित्य,2) नेपाली भाषाको प्रथम भ्रमण साहित्य, 3) लहरी साहित्य, 4)तेस्रो आयाम, 5) गोर्खा सेवक, 6) सुनाखरी, 7) आमा महाकाव्य, 8) तुलसीराम कश्यप, 9) सानु लामा, 10) विक्रमवीर थापा, 11) जीवन नामदुङ, 12, ठाकुर चन्दन सिंह, 13) बीशौं शताब्दीको मोनालिसा, 14) मनप्रसाद सुब्बा, 15) नगेन्द्रमणि प्रधान आदि।
नेपाली भाषामा शब्दकोश छापिएको छ कि छैन मलाई थाहा छैन। असमका केही नेपाली विद्वानहरूलाई सोधे उनीहरूलाई पनि थाहा रहनेछ। यदि छैन भने सिक्किमका माननीय मुक्यमन्त्री श्री पवन चामलिह, जो आफू पनि कवि साहित्यिक हुनुहुन्छ, उहाँबाट नै यो महत काम सम्पन्न होस् भन्ने चाहन्छु किनभने हामीले जान्दा भारतभरि ठूला-ठूला राजनेता धेरै छन् तर साहित्यको मोल बुझ्ने तथा जम्मै भारतवासी नेपालीहरूलाई नेतृत्व दिनसक्ने अथवा सबैले विश्वास राख्नसक्ने एकमात्र सिक्किमका मुख्यमन्त्री पवन चामलिङ मात्र छन्।

भारतीय वन्य प्राणी तथा वन्य प्राणीको संरक्षण

श्रीमती कल्पना पाल्कीवाला
वन्य प्राणीको अवैध व्यापार यस समय वैश्विक समस्याको रूपमा अघि आएको छ। वन्य जन्तुका अङ्ग-प्रत्यङ्ग, जस्तै बाघका हड्डी, कस्तुरी, घिस्रेर हिँड्ने जीव-जन्तु, चार-चुरुङ्गी तथा हात्तीका दाँतको अवैध रूपमा शिकारी तथा तस्करहरूले व्यापार गर्ने गर्दछन्। व्यापार गरिने मुख्य दुइ वर्गमा वन्यप्राणी र उत्पादनशील वन्य प्रजाति पर्दछन्।
अहिले अवैध व्यापारको रूपमा वन्यप्राणीहरू, कस्तुरी, हात्तीका दाँत, गैंड़ाका सिङ, बाघ र चितुवाका छाला अनि हड्डी, सर्प र छेपाराका छाला, घर पालुवा पशु-पक्षीका बेच-बिखन तथा सजावटका निम्ति प्वाँखको प्रयोग, मासु तथा सूपका लागि समुद्री कछुवा पक्रिने अनि तिब्बती बाह्रसिङ्गाको विशेष रूपमा व्यापार गरिन्छ।
वन्य प्राणीको अवैध व्यापारमा फँस्ने जनावर -
बाघ -
शिकारमा सबैभन्दा बढी लोकप्रिय शिकार बाघको शिकार हो किनभने बाघका छाला, हड्डी र अन्य शरीरका अङ्ग-प्रत्यङ्ग अन्य देशमा लगेर बेचिन्छन्। बाघका अङ्गले बढी मूल्य पाउँछन् जो औषधिमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ।
हात्ती -
हात्तीका दाँत कुंद्ने काम दक्षिण भारतमा पारम्परिक कुटीर उद्योगको रूपमा प्रचलित छ। हात्तीका दाँतबाट धेरै रुपियाँ कमाए तापनि हात्तीको हत्यामाथिको जिम्मावारी पनि वहन गर्नुपर्छ। भनाइ छ, पाँच वर्षभन्दा मुनिको उमेर भएको हात्तीलाई गोली प्रहार गर्न हिच्किचाउनु पर्दैन। यस उमेरका हात्तीका दाँतको एउटा टुक्रा 2.5 किलोग्रामसम्मको हुन्छ। यस प्रकारको तरिकाबद्ध अनि दीर्घ रूपमा शिकारका कामले वन्य प्रजातिको आनुवंशिक विकास र यौन अनुपातमा धेरै अलर पर्न जान्छ।
तिब्बती बाह्रसिङ्गा अर्थात् चिर -
यस जनावरको ऊनबाट प्रख्यात साहतुस शाल बुन्ने गरिन्छ। यस प्राणीलाई मारेर त्यसको ऊन निकालिन्छ। यो यायावर प्राणी हो जो वर्षाको समयमा लद्दाखको पूर्वोत्तर क्षेत्रमा धेरै मात्रामा पाइन्छ भने कतिपय त्यहाँदेखि तलतिर झर्ने पनि गर्छन्।
जिउँदो पक्षी - जिउँदो पक्षी पाइने भारतको कुनै विसेष टाउंमा एकैपल्ट लगभग 250 चराहरू पासोमा पर्छन् अनि तिनीहरूलाई भोजन, चिडियाखाना, औषधिमा प्रयोग गरिन्छ। करोडौं चरा-चुरुङ्गीहरूलाई पिञ्जरामा बन्द गरेर बेचिन्छ। यीमध्ये पक्रिने समयमा र ओसारपसार गर्दा धेरै सङ्ख्यमा चराहरू मरेर पनि जान्छन्।
गैंडा -
यो जनावर धेरै खतरनाक हुन्छ, जसको लिङको व्यापार गरिन्छ। भारतमा गैंडाको सिङको मूल्य 2 लाखदेखि 3 लाखसम्म छ भने अन्य देशमा यसको मूल्य अझ बढी पनि छ। यसको मासु, हड्डी अनि अन्य अङ्ग औषधिमा प्रयोग गरिन्छन्। भारतमा गैंडाको सङ्ख्याले शिकारीहरूलाई खतरा उत्पन्न गरेको छ, किनभने यसको लिङ र यसको अन्तराष्ट्रिय बजारमा ठूलो मूल्य नै यसको पौराणिक सम्पत्तिको विशेषता रहेको छ। गैंडाको सिङले आर्थिक प्रोत्साहन त दिएको छ, प्रत्येक वर्ष धेरै सङ्ख्यामा गैंडा मार्ने काममा सरकारको तर्फबाट पनि सहयोग प्राप्त छ।
वन्य जन्तुहरूको सङ्ख्या सधैं बढिरहन्छ भन्ने छैन। वन्य जन्तुको सङ्ख्यामा घटी-बढी हुनु प्राकृतिक तथ्य हो तथा बायोटिक र एबायोटिक दुवै क्षेत्रमा रहनु यसको विशेषता हो।
- बायोटिक क्षेत्रमा उनीहरूको आयु प्रतिस्पर्धा, जङ्गलमा आगलागी आदिका कारण उनीहरूको प्राकृतिक मृत्यु हुने गर्छ।
- एबायोटिक क्षेत्रमा उनीहरूको अप्राकृतिक मृत्यु हुने गर्छ:
- मानिस रहने स्थानमा गएर मारिनु अथवा अन्जानमा मर्नु अथवा सड़क, रेलको लीकमा दुर्घटनाग्रस्त भएर मर्नु।
- पैसा हासिल गर्ने, पोषक तत्व प्राप्त गर्ने र जनावरको प्रतिकारको रूपमा वन्य जन्तुको जानीजानी हत्या गरिन्छ
क्षतिबाट रोकथाम र संरक्षणका लागि संरक्षित क्षेत्र
जीव विविधताको संरक्षणका लागि भौगोलिक क्षेत्रलाई भिन्नै संरक्षित क्षेत्र बनाइएको छ। जहाँ जीव विविधताको मुख्य रूपमा संरक्षणको व्यस्थापन गरिएको छ। वन्य जीवका संरक्षण ऐन 1972 - अन्तर्गत संरक्षित क्षेत्रलाई चारवर्गमा विबाजित गरिएको छ। त्यसमा पवित्र क्षेत्र राष्ट्रिय पार्क, रोकथामका लागि आरक्षित एवं सामूहिक आरक्षित छन्।
यसमा 606 राष्ट्रिय पार्क र वन्यजीवनका लागि पवित्र स्थान छन् जहाँ 93 राष्ट्रिय पार्क र 510 वन्य प्राणीका निम्ति पवित्र स्थान छन्। अन्डामान र निकोबार तथा मध्य प्रदेशमा शीर्ष 9-वटा राष्ट्रिय पार्क पर्छन् भने पश्चिम बंगाल, महाराष्ट्र तथा केरलमा 6-6वटा राष्ट्रिय पार्कहरू छन्। आन्ध्र प्रदेश, गुजरात, जम्मू-काश्मिरमा तीन-तीनवटा राष्ट्रिय पार्कहरू छन्।
प्रोजेक्ट टाइगर 1 अप्रैल 1973-मा शुरु गरिएको थियो जसलाई भारतको वन्यजीवन बोर्डको विशेष कार्यदलले सिफारिश गरेको थियो। प्रोजेक्ट एलिफेन्ट स्किमअन्तर्गत 12-वटा राज्यमा 24 हात्ती आरक्षित गरी हात्तीको सङ्ख्यालाई संरक्षित गर्ने निर्णय गरियो। यो 1991-92-मा शुरु गरिएको थियो। यी 12-वटा राज्यहरूमा असम, अरुमाचल प्रदेश, बिहार, आन्ध्र प्रदेश, कर्नाटक, केरल, मेघालय, नागाल्यान्ड, उडिसा, तमिलनाडु, उत्तर प्रदेश तथा पश्चिम बंगाल सामेल छन्। (पीआइबी फीचर)

बागवानी मिशनद्वारा आत्मनिर्भरका पहल
"कम्जोरीलाई सफलतामा परिणत गर्ने" उद्देश्य बोकेर तकनीकी अभियानले बागवानी क्षेत्रको दुवै मौसमी तथा गैर मौसमी फसलमा आत्मनिर्भरता हासिल गर्ने लक्ष्य राखेको छ। प्रगतिशील कृषकहरूलाई आधुनिक खेती प्रविधि, गुणस्तरीय बिउ-बिजन साथै तालिम प्रदान गर्दै सिक्किम सरकारको बागवानी विभागले बागवानी फसलको खेती गर्न इच्छुक कृषकहरूका लागि मार्ग प्रशस्त गरिदिएको छ। बागवानी फसलको खेतीद्वारा आर्थिक प्रगति अनि अन्य राज्यमाथिको निर्भरता कम गर्न पारम्परिक खेती प्रणालीदेखि पर आधुनिक अनि धेरै फसल दिने यो प्रणालीले आम कृषकलाई नयाँ आयाम प्रदान गरेको छ।
विभागले यस दिशामा केही गम्भीर पहल गरेको एक वर्ष नबित्दै मागभन्दा धेरै उत्पादनले स्थानीय बजारहरू भरिभराउ बनाउन सफलता हासिल गरेको छ भने अतिरिक्त उत्पादनलाई अब राज्य बाहिर लगेर बेच्ने चाँजो पनि मिलाउने काम भइरहेको छ।
राज्यका अधिकांश कृषकसित त्यति धेरै भूमि नरहेको कुरालाई ध्यानमा राख्दै कृषि, बागवानी तथा नगद बाली विकास विभागले प्रति वर्ग मिटर क्षेत्रमा धेरैभन्दा धेरै उत्पादन गर्ने अवधारणा साथै समूहगत रूपमा खेती गर्न कृषकहरूलाई प्रेरित गरिरहेको छ ताकि सानाभन्दा साना जमीन हुने कृषकले पनि तकनीकी मिशनको फाइदा बढीभन्दा बढी उठाउन सकून्।
प्रगतिशील कृषकहरूलाई फसल रोप्ने अनि हुर्काउने तालिमका साथमा धेरै फसल दिने उच्च गुणस्तरीय बिउ-बिजन प्रदान गर्ने काम विभागले गर्दै आएको छ भने नियमित रूपमा ती लाभार्थी कृषकहरूको प्रगतिको जाँचबुझको काम पनि विभागका कार्मिकहरूले गर्दै आएका छन्।
हाल राज्यका हाट-बजार आदि स्थानीय उत्पादले भरिभराउ बनाइसकेको हुँदा विभागले विशेष रूपमा रामभेंडा वा टमाटरको सही बजार व्यवस्थापनका लागि कृषकहरूलाई गाउँले स्तरीय विपणन कनिटिहरू गठन गर्न पनि प्रोत्साहित गरिरहेको छ। उनीहरूलाई आफ्नो उत्पाद बजार पुऱ्याउनअघि मूल्य अभिवृद्धिका लागि उत्पादको छनौट र वर्गीकरण गर्न पनि विभागले सिकाइरहेको छ।
कृषि तथा बागवानी अब नगद बाली विकास विभागका अधिकारीहरूले जानकारी गराएअनुसार कृषकहरूलाई आफ्नो फसलको मुनासिब मूल्य प्रदान गर्न एकीकृत प्याकेजिङ र शातानुकूलित भम्डारण एकाइ स्थापित गर्ने काम पनि युद्धस्तरमा भइरहेको छ।
सिक्किम राज्यमा मौसमको विविधता रहिआएको भए तापनि यसलाई फाइदामा परिणत गर्ने काम भइरहेको छ। कृषकहरूलाई आर्थिक रूपमा स्वनिर्भर र स्वसम्पन्न बनाउने दिशामा तकनीकीहरू अफ्नाइँदैछन्। उदाहरणका लागि दक्षिण अनि पश्चिम जिल्लाका कम वर्षा क्षेत्रलाई विशेष रूपमा रामभेंड़ा खेतीका लागि चयनित गरिएको छ। यसअन्तर्गत पश्चिम जिल्लामा मात्र लगभग 361 प्रगतिशील कृषकहरूलाई 56.67 हेक्टर भूमिमा रामभेंडा खेतीको निम्ति चयन गरिएको छ। औसत एउटा बोटबाट 35 केजी बराबर फसल उत्पादनको लक्ष्यसहित 11 लाख 33 हजार 4 सय रामभेंडाका बिरुवा प्रदान गरिएको छ जसबाट अनुमानित 3966.90 टन उत्पादन हुने आशा गरिएको छ।
राज्यमा औसत प्रति दिन 25 टन रामभेंडा खपत हुने गरेको भए तापनि उत्पादन अवधिमा 125 टन रामभेंडा प्रतिदिन उत्पादन गरिने सम्भावित लक्ष्य राखिएको छ भने राज्यमा खपत भएर उब्रेको फसललाई राज्य बाहिर निर्यात गर्ने चाँजो पनि विभागले मिलाइरहेको छ। यसै गरी मूला, फूलकोपी, बकोली, बन्दकोपीलगायत् करेला, लौका अनि बैंगुन, भेन्डी, काँक्रा आदिका साथमा खरिफ फसलमाथि तकनीकी अभियानले विशेष बल दिँदै आएको छ।
विशेष रूपमा सिक्किमलगायत् पूर्वोत्तर राज्यका मानिसहरूमा बागवानी फसलको खेतीद्वारा यसको उत्पादन 2020 सालसम्म दोब्बर बनाउने उद्देश्य लिएर भारत सरकारले बागवानीको एकीकृत विकासका लागि तकनीकी अभियान शुरु गरेको छ। यो अभियान मूल रूपमा क्रमागत पहलमा केन्द्रित छ जहाँ बागवानीको विकासलाई अग्रगामी अनि पश्चिमी आधार प्रदान गर्दै समग्रता प्रदान गर्ने कोशिश गरिएको छ।
तकनीकी अभियानको सहयोगका साथै राज्य सरकारको सिक्किमलाई जैविक राज्यको रूपमा स्थापित गर्ने अवधारमाले यहाँका प्रगतिशील कृषकहरूलाई स्वनिर्भरता प्रदान गर्ने आशा गरिएको छ। यी कृषकहरूलाई विपणन् सहयोग प्रदान गरिएसम्म यसले राज्यको बागवानी उत्पादनको परिप्रेक्ष्यमा नयां आयाम उप्ने परिलक्षित छ। (पीआइबी)


भाषा विज्ञान
'भाषा भासिन जान्छ भासहरूमा...'

घनश्याम नेपाल
अहिले म विशाल आर्य-युरोपेली (भारोपेली) परिवारमा जन्मेको यस्तो एउटा भाषाको माध्यमबाट लेख्न लागिरहेछु, जुन भाषालाई धेरै मानिसहरू माया गर्छन् तर यसलाई कसरी लेखे ठीक पर्ला वा यसको कल्याण होला भन्ने कुराबारे थोरै (साह्रै थोरै)-ले मात्र विचार गरिरहेका छन्।
यस्तो कुरा सम्झन लागेको बेलामा जहिले पनि म केही विद्वान् नेपाली लेखकहरूका नाउँ सम्झन पुग्छु र मेरो शिर आफै-आफ गहिरो श्रद्धाले उनीहरूसमक्ष निहुरिन पुग्छ - पारसमणि प्रधान, गोपाल पाँडे 'असीम', महानन्द सोपकोटा, पादरी गङ्गाप्रसाद प्रधान, चूड़ीमणि बन्धु, तारानाथ शर्मा - नेपाली भाषा प्रयोग गर्ने मात्र होइनन्, भाषाको स्वभाव र चाला-माला चिनेर प्रयोग गर्न खोज्ने ठूला मानिसका नाउँ हुन् यी। यहाँनेर म 'टिपेका टिप्पणीहरू'- का इन्द्रबहादुर राई र आजसम्मका राजनारायण प्रधानलाई पनि पटक्कै बिर्सन सक्तिनँ।
आज हामी जुन भाषालाई 'नेपाली' भनेर लेख्तछौं - त्यो कतिसम्म नेपाली छ? हामीले वास्तविक जीवनमा (भन्नाले दैनिक व्यवहारमा) प्रयोग गर्ने नेपाली भाषासित यो कतिसम्म मिल्छ? यहाँ 'दैनिक व्यवहार'-को कुरा गर्दा मेरा आँखाका अघाडि ती नेपाली भाषीहरू छन् जसले दार्जीलिङ, गान्तोक शहरहरूतिर बोलिने अपभ्रंश नेपाली बोल्दैनन्, जलको नेपाली यी शहरियाहरूको झैं भोट-बर्मेली परिवारका भाषा बोलीका ध्वनि र उच्चारणहरूले गाँजिएर बाटो हराई बिखलबन्दमा परेको छैन, जुन भाषामाथि हाम्रो व्याकरण अडिएको छ।
साँच्चै भनूँ भने, भाषा भनेको विभिन्न प्रकारका भाषिका र व्यक्तिबोलीहरूको गुच्छा हो। जसरी थुँगा-थुँगा मिलेर माला बन्दछ, उसरी नै भाषिका-भाषिका मिलेर भाषा बन्दछ। ढुङ्गाको ताल चिने पर्खाल लाए मात्र पर्खाल चिटिक्क परेको पनि हुन्छ, दिगो पनि हुन्।। धेरै यस्ता छौं हामीमध्ये जो भाषाको स्वरूपअनुसार नै लेख्छौं तर व्याकरणका नियमहरू (म्युनिसिप्यालिटीका घर बनाउने विषयका नियमजस्तै)-तिर हामी ध्यान दिँदैनौं। अनि अरू जो व्याकरण पहिल्याएर लेख्तछौं, हामी भाषाको अनुहार, ताल चिन्दैनौं। मलाई लाग्छ, जताबाट हेरे पनि हाम्रो देवल कच्चा बन्दैछ। भाषाका नियम, व्याकरणका नियमहरू मानेर लेख्ताखेरि कसैको पनि हानि हुँदैन, कोही पनि सानो हुँदैन। बरू ता साँचो भाषा-सेवी हामी त्यसबेला मात्र हुन्छौं जुन बेला हामी आफ्नो भाषाको मौलिक अनुहार चिन्न र त्यसअनुसार लेख्न-बोल्न बल गर्छौं।
हामी आफू व्याकरण पढ्दैनौं, भाषा जान्दैनौं, अनु जान्नेहरूले, पढ्नेहरूले शुद्ध तरिकासित लिङ्ग, वचनहरू छुट्याएर-खुट्याएर बोलेको सुन्दा हामीलाई हाँस उठ्छ, हामी खिसी गर्छौं। नजान्नुमा नै हाम्रो महानता छ, जान्न् खोज्नुमा नै विद्वता छ, लिँढेढिपीमा नै सैद्धान्तिक कट्टरता छ। सुँगुरले स्वर्ग मन नपराएको जस्तो छ हाम्रो आनीबानी। यदि फोहोर नै आधुनिकता हो भने, भैगो, हामीलाई आधुनिकता चाहिएन। हामी पुरानियाँ भएर बाँचौं। टि.एस. इलियटले कतै लेखेको सम्झन्छु - "असल कविता लेख्न चाहनेले, कमभन्दा कम, असल गद्य लेख्न जानेकै हुनुपर्छ। यो उसको निम्ति सबैभन्दा पहिलो र न्यूनतम आवश्यकता हो।" राम्रो गद्य त्यस बेलासम्म लेख्न सकिंदैन जबसम्म हामी आफ्नो भाषाको स्वरूप र त्यसको व्याकरणको अध्ययन राम्ररी गर्दैनौं। अनि, जबसम्म हामी राम्रो गद्य लेख्न सक्तैनौं जबसम्म हामी आफूले भन्न चाहेको कुरा कहिल्यै पनि ठिकसित, कुरो पुऱ्याएर भन्न सक्दैनौं।
('प्रतीक', सम्पादन - सुवास दीपक, रबिन गुरुङ, जनवरी 1987-बाट साभार)

दास्ताबाट मुक्तिको परिकल्पना गरेका थिए डार्विनल
विकासको सिद्धान्तको प्रतिपादन गर्ने ब्रिटिश प्रकृति वैज्ञानिक चार्ल्स डार्विन (जन्म - 1808, निधन - 1882)-को अनुसन्धान वास्तवमा दासता समाप्त गर्ने इच्छाले प्रेरित थियो। डार्विन्स सेकेन्ड कज् (डार्विनको पवित्र उद्देश्य) पुस्तकमा यस कुराको प्रमाण छ। यो प्रमाणले डार्विन दासताको विरुद्ध थिए भन्ने कुरा स्पष्य गर्छ। तिनले विश्वलाई दासताबाट मुक्त गर्नका लागि प्राकृतिक चुनाउ (नेचुरल सेलेक्शन)-माथि अनुसन्धान गरेका थिए।
दैनिक डेली टेलिग्राफमा प्रकाशित एउटा समाचारअनुसार डार्विनले बाँदरदेखि मानवको विकासको सिद्धान्तलाई प्रतिपादित गर्न यसकारण जरुरी ठाने ताकि तिनी यो प्रदर्शित गर्नसकून् कि सबै प्रजातिहरू समान छन्। तिनी ती व्यक्तिहरूका कुरा काट्न चाहन्थे जसले भन्थे कि श्वेत प्रजातिका मानिसहरूको तुलनामा अश्वेत मानिसहरू भिन्दै र हीन छन्। डार्विन्स सेकेन्ड कजका लेखक र विज्ञान इतिहासकार एड्रियन डेसमन्ड र जेम्स मूरले यो निष्कर्ष डार्विनका निजी पत्र र नोट्सहरूको विश्लेषणका आधारमा निकालेका हुन्। यसले के प्रमामित हुन्छ भने दासताका बारेमा तिनका विचार अघिको तुलनामा कतै बढी सशक्त थिए। एमएमएस बीगलको पाँच वर्षको यात्राको अवधिमा डार्विनले प्राकृतिक चुनाउलाई लिएर आफ्ना प्रसिद्ध सिद्धान्तहरूलाई आकार दिनु थालेका थिए। यात्राको अवधिमा तयार गरिएका डार्विनका नोट्समा दासतालाई लिएर तिनका विचारको पत्तो लाग्छ। तीन जुलाई 1832-का दिन ब्राजीलको यात्रापछि तिनले लेखे - ब्राजीलमा प्रवेश गर्ने कुनै पनि व्यक्ति यहाँको विशाल दास आबादीलाई देखेर आश्चर्यचकित हुन्छ। मलाई आशा छ, एक दिन यिनीहरू आफ्ना अधिकारका लागि उठ्ने छन्। एक ठाउँ तिनले लेखे - अश्वेत मानिसहरूलाई पराइ मान्ने प्रवृत्तिबाट बाँच्नुपर्छ। हामी एउटै साझा पूर्वजबाट जन्मेका हौं.। यस प्रकारले हामी सबै एकार्काका सन्तान र आफन्त हौं। ( विचार डेस्क)
एनिमल फार्म र जर्ज अरवेलको जन्मथलो

गान्धी, चम्पारण र अरवेल। 20 औं शताब्दीको उत्तरार्धमा यी तीनै नामहरूको अभ्युदय एकास्सि र एउटै समयमा भयो तथा तीनैको एकार्कासित कुनै नकुनै सम्बन्ध रहेको छ। एनिमल फार्म र 1984 - यी दुई उन्यासहरूले अङ्ग्रेजी साहित्यमा स्थापित भएर एरिक अर्थर उर्फ जर्ज अरवेललाई 20 औं शताब्दीको सर्वश्रेष्ठ लेखक घोषित गराइदिए. यसपछि शुरु भयो जर्ज अरवेलको जन्मलाई लिएर विवाद र शोधहरूको सिलसिला।
अन्तमा के थाहा लाग्यो भने जर्ज अरवेलको जन्म मोतिहारी, बिहारमा नै 25 जून, 1903-मा एउटा माटोको टाइलको घरमा भएको थियो। यसलाई संयोग नै भन सकिन्छ कि महात्मा गान्धी 1917-मा मोतीहारी आएर जुन घरमा बसेका थिए, त्यहाँदेखि अलिक पर ज्ञान बाबु चोक मुहल्लामा अरवेलको किशोरावस्था बित्दै थियो। अरवेलको त्यो टाइलवाला घर वर्तमानमा खण्डहरमा परिवर्तित भइसकेको छ। मरमतीप्रति कसैको ध्यान छैन।
एनिमल फार्म-मा उनले समस्त जीवजन्तुहरूमा सहअस्तित्वको अभिव्यक्ति मानव-सभ्यता एनिमल फार्म होइन भन्ने भावनालाई अभिव्यक्ति दिएका थिए। मानवमा संवेदना छ, करुणा छ, दया छ - त्यो सबै प्राणीहरूमा सन्तुलनका लागि विद्यमान छन् - आज त्यही घर वास्तवमा एनिमल फार्म-मा परिणत भइसकेको छ। त्यही कारणले जर्ज अरवेलको जन्मस्थल यस प्रकार उपेक्षित छ। तिनको स्मृतिको कुनै चिनो बाँचेको छैन। तिनको जन्मस्थल अतिक्रमणको शिकार भई कथित छात्रावासमा परिवर्तित भइसकेको छ। यस सम्बन्धमा विदेशी शोध विद्यार्थीहरूले सरकारी अधिकारीहरूको ध्यान आकर्षित गरे तापनि केही भएन। 2005-मा ब्रिटेनदेखि आएको ब्रियान प्याटन नामक एकजना लेखक - पत्रकारले जर्ज अरवेलको जन्मस्थल देखेपछि प्रतिक्रिया व्यक्त गर्दै भनेका थिए - द होल बिहार सिम्स टु बी द एनिमल फार्म व्हेयर...
जे होस्, गान्धी, चम्पारण र अरवेलका अन्तर्सम्बन्धहरूलाई जान्न अत्यन्त आवश्यक छ। महात्मा गान्धीसरह अरवेल पनि अहिंसाका पक्षधर थिए, जसको उदाहरण तिनका अनेक लेखहरूमा पाइन्छ। अरवेलको स्पष्ट धारणा थियो, विश्वका विसङ्गतिदेखि अलग अर्धनग्न अवस्थामा गुन्द्रीहरूमाथि बसेको जुन व्यक्तिले ब्रिटिश साम्राज्यलाई ध्वस्त गरेर एउटा राष्ट्रको निर्माण गऱ्यो - ती साधारण व्यक्ति ता थिएनन् नै।
अरवेलका पिता मोतीहारीमा अफिम विभागमा प्रहारीको पदमा तैनाथ थिए। मोतीहारीमा जन्मपछि त्यहींकै नर्सले अरवेलको स्याहार-सुसार गरिन्। आज ती नर्स वा तिनको पिंढीको कुनै अत्तो-पत्तो छैन। पछि अरवेल आफ्ना पितासित ब्रिटेन गए र पुलिस विभागको उच्चाधिकारी बने, तर साहित्याकाशमा विचरण गर्ने अरवेलले पदको परित्याग गरी साहित्यमा डुबेका थिए।

- प्रस्तोताः सुवास दीपक
पर्यावरण संरक्षण र हामी

- सुवास दीपक
सामान्य तौरमा पर्यावरणको अर्थ हामी रूख-पात, वन-जङ्गल, हावा-पानी, ओजोज होल, भूमण्डलीय तापक्रममा वृद्धि, आणविक अस्त्र-शस्त्र, ठूला-ठूला बाँधहरूको निर्माण आदिको परिभाषाभित्र निकाल्ने गर्छौं। यो अन्धाहरूले हाती छामेजस्तो हो। तर मेरो आफ्नो पर्यावरण, मेरो वरिपरिका समस्त सजीव र निर्जीव प्राणी र पदार्थहरूको उपस्थितिको मेरो समग्र जीवन, मेरो जीवन-यापन र स्वास्थ्यमाथि प्रत्यक्ष र परोक्ष, अल्पकालीन अथवा दीर्घकालीन प्रभाव पर्छ। त्यस्तै प्रकारले मेरो उपस्थितिले मेरो वरिपरिका समस्त सजीव र निर्जीव प्राणी र पदार्थहरूमाथि कति र कस्तो प्रभाव पर्छ, त्यस वास्तविक तथ्यबारे पनि हामीले अवगत हुनु जरुरी छ।
एक्काइसौं शताब्दीमा पाइला टेकिसकेको मानवले आज यहाँ आफ्ना ज्ञान र कौशलले प्रकृतिका रहस्यहरूबारे असीमित जानकारी प्राप्त गरेर ती रहस्यहरूमार्फत् आफ्नो जीवनलाई सुखमय बनाउनमा सफलता प्राप्त गरेको छ, त्यहाँ मानवले आफ्ना कतिपय भूल र अज्ञानले प्रकृतिको सनातन क्रमलाई असन्तुलित बनाइदेकोले आज मानव अस्तित्वमाथि गम्भीर सङ्कट उत्पन्न भएको छ।
पृथ्वीमाथि आज पाँच अर्बभन्दा ज्यादा मानिसहरू बसोबासो गर्छन्। जीवविज्ञानअनुसार मान्छे सृष्टिको सबभन्दा डरलाग्दो परजीवी प्राणी अर्थात् प्यारासाइट हो जसको सबभन्दा कम उपयोगिता छ। सृष्टिको सन्तुलन यति व्यवस्थित छ, यति विराट रूपमा यसको अस्तित्व एकार्कासित जुडेको छ कि कतै पनि छुँदा समस्त ब्रह्माण्ड कम्पित हुन जान्छ। कुनै पनि प्राणीको वध गर्नाले कुनै अर्को जीव-वंश आफैआफ नष्ट भएर जान्छ। सुन्दा यो एउटा शब्द-विन्यासजस्तो लाग्छ तर यो आजको युगको वैज्ञानिक सत्य हो कि जब पनि कुनै एउटा रूख ढल्छ, कतै कुनै ठाउँमा बादललाई पर खेदिएको हुन्छ, असङ्ख्य चरा-चुरुङ्गी, किरा- फटेङ्ग्राहरूका आश्रय खोसिएका हुन्छन्। एउटा पुतली समात्दा त्यो मरिहाल्छ तर त्यसको मृत्युका साथसाथै कतै कुनै फूलको फक्रिने सम्भावना सधैँ-सधैँका लागि समाप्त भइसकेको हुन्छ।
यो पृथ्वी अपार संसाधन र सम्पदाहरूको अक्षय भण्डार हो। शुरुदेखि नै मानव र अन्य प्राणी पृथ्वीमा उपलब्ध पदार्थहरूको उपभोग गर्दै आएका छन्। यी पदार्थ अर्थात् संसाधनहरूको उपभोग शुरुमा मानव तथा अन्य प्राणीहरू जीवित रहनका लागि गर्थे तर सभ्यताहरूका विकासका साथसाथै यी संसाधनहरूको अनियन्त्रित तथा अनावश्यक उपभोगले पृथ्वीमा जीवनदायी संसाधनहरूको कमी हुन गइरहेको छ।
समग्र परिप्रेक्ष्यमा हेर्दा पर्यावरण असन्तुलनका उत्तरदायी तत्वहरूमध्ये वायु प्रदूषण, ध्वनि प्रदूषण र परमाणु विखण्डन प्रदूषण हुन्। थर्मल कोलआधारित विद्युत संयन्त्रहरूबाट फ्याँकिएको फ्लाइ-ऐश, रसायनिक कीट नाशक, पोलिथिनजस्ता पदार्थहरू, जो जैविक रूपमा नष्ट हुँदैनन् र माटो, पानी आदिमा प्रतिकूल प्रभाव पार्छन्, आणविक रिएक्टरहरूबाट निकालिएका खतराजनक कचरा, इलेक्ट्रोनिक तथा माइक्रोवेभबाट विषाक्त ग्यास तथा रसायनहरू, रेडिएसन आदि वायुमण्डलमा बढ्दै गइरहेकोले पर्यावरणमा अत्यधिक असन्तुलन उत्पन्न भइरहेको छ। पर्यावरणको परिभाषामा यस्ता तत्वहरू पनि छन् जसमाथि प्राय उति ध्यान दिँइदैन। ती हुन्, नैतिक, सांस्कृतिक र समाजगत आयामहरूसित सम्बन्धित गरीबी, निरक्षरता, सार्वजनिक जीवनमा व्याप्त भ्रष्टाचार, मूल्य र जीवन-स्तरमा ह्रास, राजनीतिको अपराधीकरण, दोषपूर्ण जीवन-प्रणालीले उब्जाएका विसङ्गतिहरू, कालो धनको समानान्तर अर्थ-व्यवस्था, महिलाहरूमाथि अत्याचार, विचारधारा, धर्म र लिङ्गका नाममा पक्षपात, सामाजिक प्रतिभा विकासमा दमन, उचित वातावरणको अभाव आदि अवरोधक तत्वहरू।
कुनै पनि राष्ट्रको समग्र पर्यावरणमाथि बाह्य तत्वहरूको प्रभाव पर्छ - जसरी राष्ट्रिय सुरक्षा र भौगोलिक अखण्डतामाथि आइपर्ने खतरा, ठूला राष्ट्रहरूले लगाएका आर्थिक, व्यापारिक र तकनीकी प्रतिबन्ध, स्वायत्त निर्णय लिने क्षमतामाथि खतरा तथा बढ्दो आतङ्कवादजस्ता समस्याहरू पनि पर्यावरण असन्तुलनमा सहायक सिद्ध भइरहेका छन्। प्रकृतिका कार्यकलापमा हस्तक्षेप बढ्दै गइरहेको छ। वेद, पुराण, बौद्ध, जैन शास्त्रहरूमा समस्त जड-चेतन प्राणीहरूसित, सृष्टिको प्रत्येक प्राणीसित सम्मानको भावना राख्ने सिद्धान्तहरूको उल्लेख पाइन्छ। प्राकृतिक संसाधनहरूको उपभोग पोषणका लागि हुनुपर्छ, शोषणका लागि होइन. रूख-पात, उद्भिद्, जीव-जन्तुको सुरक्षाबिना पर्यावरणको कुरा व्यर्थ छ। उपभोग र पर्यावरणमाझ एउटा सार्थक सन्तुलनको आज हामीले पुनर्रचना गर्ने समय आएको छ। बितेको शताब्दीको आठौं दशकमा प्रथमपल्ट अन्तराष्ट्रिय स्तरमा पर्यावरण र पारिस्थितिकीको विघटनमाथि चिन्ता व्यक्त गरियो। 1982-मा संयुक्त राष्ट्र मानव पर्यावरण सम्मेलनमा पर्यावरणीय चुनौतीहरू र प्राकृतिक संसाधन प्रबन्धनका बारेमा विचार गरियो। विश्व पर्यावरण र विकास आयोगले 1987-मा अवर कमन फ्युचर शीर्षकमा एउटा रिपार्ट जारी गरेको थियो जसमा स्थायी विकासका सिद्धान्तहरूलाई लागु गर्ने अपील गरियो. 1989-मा ग्रुप अफ् सेभन राष्ट्रहरूको सहयोगले विश्व मौसम विज्ञान संगठन र संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रमले संयुक्त रूपमा जलवायु परिवर्तनका बारेमा एउटा अन्तर्सरकारी समितिको गठन गऱ्यो। 1990-मा यस समितिको प्रथम रिपोर्टमा 21 औं शताब्दीको अन्तसम्म विश्वमा जलवायु परिवर्तनका सामाजिक र आर्थिक परिणामहरूका विभाषिकाको वर्णन गरिएको छ। परिणामस्वरूप 1992-मा रियो दि जेनेरियोमा पृथ्वी र विकासका बारेमा संयुक्त राष्ट्र सम्मेलन डाकियो जसमा 180 राष्ट्रहरूले भाग लिएका थिए। 21 औं शताब्दीमा विश्व समस्याहरूको सामना गर्न रियो घोषणा, विचारणीय विषय जलवायु परिवर्तनमाथि ढाँचागत सम्मेलन, जैव विविधता र वन घोषणाजस्ता ऐतिहासिक दस्तावेजहरूमाथि हस्ताक्षर गरिए।
भारत सरकारले पर्यावरण संरक्षणको दिशामा कैंयन् कानुनहरू बनाए तापनि यस दिशामा जनसाधारणमा बढी जागरुकता उत्पन्न गर्ने काम हुनसकेको छैन। यद्यपि मिडिया र जनसाधारणद्वारा तत्सम्बन्धी विषयहरूको उठान गरी ध्यान आकर्षित गरिएको परिणामस्वरूप देशका विभिन्न भागहरूमा कतिपय कोर्ट-कचहरीमा प्रदूषणसम्बन्धी जनहित याचिकाहरू दर्ता भइरहेछन्। प्रदूषणविरोधी अभियानलाई सफल बनाउन सरकारी नियम र कानुनहरूका अतिरिक्त जनसहभागिता पनि आवश्यक हुन्छ। संसाधन संरक्षण र संसाधनहरूको न्यूनतम उपभोगबाट प्रदूषणमा कमी मात्र हुँदैन तर उत्पादकतामा पनि सुधार हुन्छ भन्ने कुरा प्रमाणित भएको छ। पर्यावरण संरक्षणसित उत्पादकताको अवधारणा पनि यही हो।

मानवाधिकार: वैश्विक स्थिति

विश्वभरिका देशहरूमा मानवाधिकारको स्थिति अति विकट र शोचनीय रहँदै आएको छ। विश्व स्तरमा मानवाधिकारको संरक्षण सुनिश्चित गर्ने संयुक्त राष्ट्रमा नागरिक अथवा बन्दीहरूलाई विभिन्न देशका सरकारहरूद्वारा दिइने यातनाका विरोधमा अनेकौं प्रस्ताव पारित गरिए, कति कानून बनाइए तर पनि आज पनि विश्वभरिका देशहरूले यस सिलसिलालाई त्याग्न सकेका छैनन्, भनौं सरकारी तन्त्रले नै नागरिक एवं बन्दीहरूमाथि यातनाको क्रम जारी राखेका छन्. यी देशहरू आफ्ना नागरिकहरूमाथि नियन्त्रण राख्नका लागि यातनाका प्रपञ्च रच्ने गर्छन्। भारत आज स्वाधीन राष्ट्र भए तापनि डेढ़ यस वर्षअघि अङ्ग्रेज शासकहरूले बनाएका दण्डसंहिता र कानूनहरू, जो तिनीहरूले शासकका रूपमा भारतमाथि शासन गर्न र आफ्ना औपनिवेशिक हित रक्षाका लागि बनाएका थिए, आज पनि लागू छन्। भनौं, अङ्ग्रेज शासकका ठाउँमा आज पनि पुलिस जति मानवीय हुने प्रयत्न गरे तापनि कानूनहरू त अङ्ग्रेजहरूकै छन्। त्यसैले अपराधीहरू आफ्ना धन-बलका भरमा निर्दोष भएर निस्कन्छन् र निर्दोषी दोषी भएर। मानवाधिकारको ढोल-ढ्याङ्ग्रो पिट्ने अमेरिकाका जेलहरूको स्थिति पनि विश्वसमक्ष उदाङगो नभएको होइन। आम नागरिक हर क्षेत्रमा कि त सरकारी तन्त्रको यातनाको शिकार छ अथवा आतङ्ककारी र समाजविरोधी तत्वहरूको। यद्यपि कुनै पनि देशका कानूनमा त्यसका नागरिकहरूलाई यातना दिने अनुमति छैन। भारतमा संविधानमा सबै नागरिकहरूको सुरक्षाको प्रत्याभूति छ तर पनि आम नागरिक असुरक्षित छ। मानवाधिकार संगटन र अदालतहरूका लचिला व्यवहार पनि यस स्थितिलाई यखावत् राख्ने मुख्य कारक हो भनी विशेषज्ञहरूको भनाई छ। यो स्थितिमा विशेष गरी भारतजस्ता देशमा शताब्दियौं पुराना पुलिस कानूनहरूमा परिवर्तन अवश्यमंभावी भएको छ, जब मात्र स्थितिमा परिवर्तन आउनसक्छ तर भारत र अमेरिकाले यातना विरोधी सन्धिमा हस्ताक्षर गरेका छैनन्। विश्वका कमसेकम 123 देशहरू आफ्ना नागरिकहरूमाथि नियन्त्रण राख्नका लागि यातनाको उपयोग गर्ने गर्छन्। विडम्बना के छ भने संयुक्त राष्ट्र 1945-मा आफ्नो स्थापनाकालदेखि नै यातना समाप्त गर्ने कार्य गर्दै आएको छ तर आजसम्म असफल छ। यो निष्कर्ष निकालेको छ - 'टर्चर सर्भाइभल नेटवर्क'-ले। 10 दिसम्बर, 1964-का दिन संयुक्त राष्ट्र महासभाले प्रस्ताव 39-46-अन्तर्गत 'कन्भेन्सन अगेन्स्ट टर्चर (सीएटी)' सन्धिलाई स्वीकार गऱ्यो। यो सन्धि 26 जून, 1997-मा डेनमार्कको प्रस्तावमाथि संयुक्त राष्ट्र महासभाले प्रत्येक वर्ष 26 जूनलाई यातना पीड़ितहरूका समर्थनमा अन्तराष्ट्रिय दिवस मनाउने घोषणा गऱ्यो। सीएटी सन्धिको अनुच्छेद 1 का अनुसार निद्रादेखि वञ्चित गर्नु, बिजुलीको झटका दिनु, पानीमा टाउको डुबाउनु, चिकित्सा आधारमा बलजफ्ती मनोरोगी अस्पतालमा भर्ना गर्नु, मादक पदार्थ खानु दुनु, भोको राख्नु, अत्यधिक गरम र चिसो ठाउंमा उभ्न लगाउनु र नियमित रूपमा पिटाइजस्ता सबै कुरा यातनाको परिधिमा आउँछन्। 2002-मा सीएटी-अन्तर्गत छवटा थप अन्तराष्ट्रिय मानवाधिकार महासनिधिहरूमा 128-वटा देशहरूले हस्ताक्षर गरे तर पाकिस्तान, भूटान, ब्रुनेई, लाओस्, मलेसिया, म्यानमार, उत्तर कोरिया, सिंगापुर, थाइल्यान्ड र भियतनाम यी सन्धिमा सामेल भएका छैनन्।
यी सन्धिहरूको अस्तित्वको बावजूद पश्चिम र युरोपसहित समस्त विश्वमा यातना दिने क्रम जारी छ। एसियामा चीन, जापान, भारत, श्रीलङ्का, बाङ्गलादेश, पाकिस्तान र उत्तर कोरिया, म्यानमार, इन्डोनेसिया, मलेसिया र फिलपिन्सका मान आफ्ना नागरिकहरूलाई यातना दिने देशहरूको सूचीमा सामेल छन्।

राष्ट्रिय शिक्षा प्रणालीमा परिवर्तन

हालैमा केन्द्र सरकारले राष्ट्रिय स्कूली र उच्च शिक्षामा आमूल परिवर्तन ल्याउने एउटा व्यापक कार्यक्रमको घोषणा गरेको छ। नयाँ दिल्लीमा मानव संसाधन विकास मन्त्री कपिल सिब्लले यस आशयको घोषणा गर्दै परीक्षाको चापले विद्यार्थीहरूमा आत्महत्याका बढ़्दै गइरहेका घटना र अभिभावकहरूमाथि बढ़्दै गइरहेका दबावलाई मध्येनजरमा राख्दै सम्पूर्ण परीक्षा पद्धतिको समीक्षा गरिनेछ भनी बताएका छन्। सिब्बलका अनुसार सरकार दशौं कक्षाको बोर्ड परीक्षालाई ऐच्छिक बनाउने र बाह्रौं कक्षाको परीक्षाका लागि समस्त देशमा एउटा बोर्ड बनाउने पक्षमा छ। यसका अतिरिक्त प्रधानमन्त्रीका सय दिनका कार्यसम्बन्धी विषय सूचीअन्तर्गत बालबालिकाहरूलाई पर्याप्त, गुणवत्तापूर्ण, नि:शुल्क र अनिवार्य शिक्षा सुनिश्चित गर्नका साथसाथै उच्च शिक्षाका मामिलामा यशपाल समिति एवं ज्ञान आयोगका सिफारिशमाथि कार्यान्वयन गर्न तथा व्यवस्थाका त्रुटिहरू हटाउनका लागि विभिन्न कानून बनाइने छन् भनी सिब्बलले बताएका छन्।
स्कूली शिक्षामा प्रस्तावित परिवर्तनबारे सिब्बलले खुलासा गर्दै भने - अङ्क आधारित परीक्षामा परिवर्तन ल्याएर देशमा यस्तो शिक्षा नीति हुनुपर्दछ जो भयमुक्त शिक्षा प्रदान गर्नसकोस्। सरकारले ग्रेडमाथि आधारित प्रणालीको कार्यान्वयन गरिनेछ भनी बताउँदै यो प्रणाली नवौं र दशौं कक्षाका परीक्षाका लागि हुनेछ भनी सिब्बलले बताए। बोर्ड परीक्षाको पाठ्यक्रमका अतिरिक्त विद्यार्थीहरूलाई अन्य ज्ञान प्रदान गरिने कुरामाथि बल दिइने र समस्त देशमा एउटै बोर्ड बनाउने प्रस्ताव रहेको बताए। विद्यार्थीहरूलाई परीक्षा दिएर विश्वविद्यालय चयन गर्न छूट दिइने छ। देशभरिमा कैंयन् बोर्डहरू छन् जहाँ परीक्षाहरूमा अङ्क दिने व्यवस्था भिन्दा-भिन्दै रहेको छ। सय दिनको कार्यसूचीअन्तर्गत यशपाल कमिटि एवं राश्ट्रिय ज्ञान आयोगका सिफारिशका आधारमा उच्चतर शिक्षा एवं अनुसन्धानका लागि एउटा स्वायत्त प्राधिकरणको स्थापना गरिनेछ। यसका अतिरिक्त शैक्षणिक कदाचारको रोकथाम र दण्डको व्यवस्था स्वतन्त्र निमायक प्राधिकरणको माद्यमद्वारा उच्च शिक्षामा अनिवार्य मूल्याङ्कनको व्यवस्था तथा विदेशी शैक्षणिक संस्थाद्वारा देशको पाठ्यक्रम सञ्चालन गर्ने दिशामा कानून बनाइने छ।
उच्च शिक्षामा शिक्षक, विद्यार्थी, कर्मचारी र प्रबन्धनजस्ता विभिन्न घटकहरूसित सम्बन्धित विवादहरूको त्वरित निपटाराका लागि प्राधिकरणको व्यवस्थाका लागि कानून बनाइनेछ। अल्पसङ्ख्यक शिक्षालाई व्यापक र आधुनिक बनाउनका लागि राष्ट्रिय अल्पसङ्ख्यक शैक्षिक संस्था आयोग अधिनियममा पुन: संशोधनका लागि कानून बनाइनेछ। शिक्षाका विभिन्न अंशधारकहरूका कपीराइट र अधिकारसित सम्बन्धित मामिलाका निपटाराका लागि कपीराइट अधिनियम 1957-मा संशोधनका लागि पनि कानून बनाइनेछ। सरकारद्वारा उठाइने नीतिगत पाइलामा समस्त विश्वदेखि प्रतिभाहरूलाई आकर्षित गर्न 'ब्रेन गेन'-को नीति अप्नाइनेछ। आर्थिक रूपमा कम्जोर वर्गका विद्यार्थीहरूलाई व्यावसायिक शिक्षा प्राप्त गर्नमा मदद गर्न शैक्षणिक ऋणमाथि सब्सिडीको नयाँ योजना शुरु गरिनेछ। समाजका कम्जोर वर्गका लागि योजनाहरूको प्रभावी कार्यान्वयन हेतु सबै विश्वविद्यालयहरूमा 'समान अवसर कार्यालयहरू'- को स्थापना गरिनेछ. दूरस्थ शिक्षाको नयाँ नीति बनाउने साथै मुक्त दूरस्थ स्कूली शिक्षा व्यवस्थालाई प्रभावी बनाउने निर्णय लिइएको छ जसलाई ब्राड ब्यान्ड कनेक्टिभिटिसित जोड़िनेछ। कम्जोर वर्ग तथा अल्पसङ्ख्यकबहुल जनसङ्ख्या भएका एक सय जिल्लाहरूमा मोडेल डिग्री कलेज खोलिने छन्। मणिपुरमा इन्दिरा गान्धी राष्टिय जनजाति विश्वविद्यालयको केन्द्र स्थापित गरिनेछ। केन्द्रिय शैक्षणिक संस्थाहरूमा शैक्षिक सुधारअन्तर्गत सेमेस्टर सिस्टम, विकल्प आधारित क्रेडिट सिस्टम, पाठ्यक्रमहरूमा नियमित संशोधन, अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन दिनेजस्ता उपायहरू कार्यान्वयन गरिनेछन्। राष्टिय सूचना एवं सञ्चार प्रौद्योगिक शिक्षा मिशनअन्तर्गत पाँच हजार कलेज र विश्वविद्यालयहरूलाई ब्राड ब्यान्ड कनेक्सनसित जोड़िनेछ। यसका अतिरिक्त एक सय नयाँ पोलिटेक्निकल कलेजहरू स्थापित गर्न सहायता दिइनेछ। दसवटा नयाँ राष्टिय प्रौद्योगिकी संस्थानहरूको स्थापना ती राज्यहरूमा गरिनेछ जहाँ यस्ता संस्थानहरू छैनन्।